9 ^
i^fCH. -^
TRACTATUS
DE DEO UNO ET DE SS. TRINITATE.
PR^LECTIONES
THEOLOGIC^,
QUAS
IN COLLEGIO ROMANO S. J.
HABEBAT
JOANNES PERRONE
E SOCIETATE JESU ,
m EOD. COLL. THEOL. PROF.
EDITIO LOVAIflEWSIS , DILIGENTER EHERDATA , ET VARIIS ACCESSIOmBUS AB ADCTORE LOCDPLETATA.
voL. n
CONTINET TRACTATUS DE DEO UNO ET DE SS. TRINITATE.
LOVANII,
TYPIS ET SUMPTIBUS VANLINTHOUT ET VANDENZANDE,
rWlVERSITATIS CATHOLIC« TTPOGRAPHORDl.
MOGUNT»,
APUD KIRCHHEIM, SCHOTT ET THIELMANN.
1838.
TRACTATUS
DE DEO EJUSQUE ATTRIBUTIS.
PROOEMIUM.
1. Qm catholicae religionis veritatem haclenus demonstravi- mus , iidem eodem tempore eorum omnium veritatem demon- stravimus , quoe ad ipsam religionem pertinent , quseque ab ipsa traduntur. Siquidem tam apto haec inter se vinculo tamque arcto connectuntur , ut unum idemque plane sint , neque alterum sine altero consistere queat. Itaque jam esset acta res tota , nec ad revincendos heterodoxos , modo sui compotes sint , modo caeca contradicendi Hbidine non abripiantur , quidpiam deberet ultra requiri. Verum quia non hujusmodi est religio cathohca , ut , quemadmodum hoereticorum sectae , latebris ambagibusque tutari velit, paratiqiie semper, jbxta monitum Petri (1) , cathohci homines sumus ad satisfactionem omni poscenti nos ratio?iem de ea , quce in nobis est, spe , Mbenter de illis dogmatibus sin- gillatim disputare aggredimur. Unum curare debemus , ut , quam ipsa rehgio viam et rationem tradit, ab ea inter disputandum riusquam deflectamus.
2. Hsec vero in auctoritate primum hbrorum divinorum sita est, qui in Concilii Tridentini sessione IV recensentur. Accedit auctoritas traditionum Christi et Apostolorum ; post quamsequitur
(1) I Pet. III , i5, Javat in lianc cem. Amat figura Spiritus Sancti
sententiam afferre verba Tertulliani Ortentem , Christi figuram. Nihil
(Adeer. F^alentin, cap. 3) : Abscon- veritas erubescit, nisi solummodo ab-
dat itaque se serpens , quantum polest, scondi ; quia nec pudebit illum aures
totamque prudentiam in latebrarum ei dedere , eum Deum recognoscere ,
ambagibus torqueat , alte habitet^in quemjam illi natura commisit , quem
cceca detrudatur , per amfractus se- quotidie in operibus omnibus sentit ,
riem suam evolvat , tortuose procedat , hoc solo minus notum , quod unicum
nec semel totus , lucifuga bestia, NoS" non putavit , quod in numero nomi-
trcB columbcB etiam domus simplex , navit , quod in aliis adoravit , in editis semper et apertis et ad lu~
T. II. ^ 1
TRAGT. DE DEO.
auctoritas pastorum Ecclesiae atque Doctorum una cum capite eorum et principe Romano Pontifice , qui quidem tum per suas dis- pertiti sedes, tum in Concilium coacti veritatem tenent et docent absque ulla formidine erroris. His adjungenda auctoritas veterum Sanctorum , juxta quorum unanimem consensum in iis , quae ad fidem ac mores pertinent , interpretandae sunt sacrae litterae , et quorum praeterea unanimi testimonio veritas et firmitas earum rerum continetur , quge in scriptis quidem relicta non sunt , sed de aure in aurem ad nos usque pervenerunt. Si ope sua Deus adsit, de his etiam veritatum catliolicarum fontibus seu, ut vo- cant , tbeologise locis pollicemur , absolutis ceteris , nos aliquando disputaturos ; nunc ut tuto ex iis omnes argumentationes nostras sive ad confirmandura sive ad refellendum possimus petere , satis superque sit eosdem nobis locos ab religione illa indicari atque proponi, cujus jam antea veritatem ostendimus.
3. Ita porro praedefinitis disputandi rationibus, ordimur jam tractare de Deo , a quo sicuti rerum omnium ita et scientiarum , tbeologiae vero maxime, initia sunt. Agemus primo de ejus exis- tentia , unitate , essentia et attributis generatim ; deinde singilla- tim de prsecipuis attributis tum positivis tum negativis absolutis ; tertio de intelligentia ac voluntate ; ultimo de providentia , praedestinatione ac reprobatione. Quamquam autem de hac re multa philosophi communiter cum theologis tradant, quse theo- logiae studiosis latere penitus putandum non est; operse tamen pretium nos facturos existimavimus , si saltem majoris momenti nonnulla hic in memoriam ipsis revocaremus , ut et altius in eorum animis illa defigantur , et cumulatius recentes errores conjunctis facultatis utriusque viribus profligentur.
PART. I. CAP I. DE DEI EXISTENTIA. 6
PARS I.
DE DEI EXISTENTIA, UNITATE, ESSENTIA ET ATTRIBUTIS GENERATIM.
4. Dei nomine intelligimus ens , quo nihil melius esse aut ex- cogitari potest. Inquiremus autem primo an sit, deinde utrum unus an multiplex , denique , quantum humana imbeciUitate possumus , quae sit ejus essentia , quae dotes et proprietates.
CAPUT I.
DE DEI EXISTENTIA.
5. Qui Deum esse negant athet seu atheistce vocantur , et qui- dempositiviy ut distinguantur ab iis, qui /le^afw passim audiunt, ^o quod Deum esse ignorant, si tamen dari tanta ignorantia potest, quam saltem non ad longum tempus dari posse plures merito affirmant.
6. Dari autem plures atheos practicos, qui nempe ea ratione se gerunt , ac si nuUus Deus esset , luctuosa experientia compe- rimus ; ast non ita certum exploratumque est , an dentur athei speculativi seu dogmatici vel theoretici , qui nempe sibi , obluc- tante conscientia , persuadere ratiocinationis vi revera possint , Deum nullum existere. Cum tamen quovis tempore nonnuUi fuerint , qui Dei existentiam impugnaverint , cogimur adversus istos hanc inire disputationem. Hi athei theoretici , qui , positis quibusdam principiis , scientifice impugnant existentiam Dei , ^0(i2iWl\xx systematici , ut discernantur ab iis qui nullo fundamento nixi id praestare satagunt , qui propterea non systematici audiunt.
7. Monendum vero est ex ilHs divinitatis hostibus alios directe atque aperta fronte ejus existentiam adortos esse , alios vero indirecte , larvata nempe ac subdola quadam ratione , quibus accensendi plerique ex iis sunt , qui vel non aliam ponunt Dei existentiam nisi subjectivam (1) , vel Deum cum hac rerum
(1) Tales pleriqne sunt ex iis , qai nici , vel ab eadera prodierant , de pertinent ad scholam criticismi germa- quibas postea.
1.
4 TRA€T, DE DEO.
universitate confundunt (1) , tum ii , qui argumenta omnia , quibus Deiexistentia demonstratur , tamquam non suflicientia reji- ciunt, nec uspiamDeuminveniunt; illi nominantur athei dirMi, isti indirecti.
8. Atheos enumerandi diversa diversis ratio est; aliis valde muki , aliis valde pauci numero sunt ; rursum sic opinantibus , aliis bonus inest animus , pravus aliis (2). Nos vero neque tot
(1) Quo in censu veniant in primis Spinozistae, qai confundi non debent cum veteribus Stoicis, qui etsi docue- rint Deum animam mundi esse , Deum diverso sensu admittebant a Spinozis- tis. Conf. Gudworth , Syslema in- iellectuale , cum notis Moshemii. Id ipsum constat ex Cic. Be nat, Deor. lib. I et initio lib. il , ubi txpendit diversas philosophorum sententias circa naturam divinitatis ; fiec non ex Lac- tantio , Divin, Instit, lib. u , cap. 5, ubi eos refellit. Sed de his postea. His addendi sunt recentiores Sansimoniani , qui pariter , ut videbimus , Deum non alium admitlunt praeter hanc rerum aniversitatem et societatem ipsam.
(2) Inter eos , qui atheorum nume- rum extendere nituntur , eminent Bayle tam in sao Diction» Hist, Crit. tum in Continuat, de ses Pensees sur la comele , et R^ponse aux qiiestions d^un Provincial f part. n et iii, etc. ; Cujus qaidem in atheos propensio noliswma est ; nec non Jacobus Brucker in sua Hist, Philosoph. tom. i ; Jac. Frid. Raimann in Hist, univ, atheismi , Hildes. 1726; Buddaeus in suis The- sibus de atheismo , aliique non paaci. Incaute etiam Nicole, ex Jansenistarum corriphajis , scripsit : 11 faut que vous sachiez , que la grande hSr^sie du
nionde n^est plus le Luth&ranlsme ou le Calvinisme , que c'est ValhHsme , et qu'il y a toutes sortes d'athies , de honne foi , de mauvaise foi , de dk- tennines, de vacillans , de tentes, elc. ( Lettre d une dame , let. iS) Conf. Fe\\er,Catechismephilosoph,SiTl.y4th4e, Reprehendendusetiam ejusdemvitii est Harduinas in libro, cui titulus : y4thei detecti , inler opera ejus varia , fol. Amstel, 1^33. Recenset autem in hoc opere inter atheos detectos Jansenium, Victorem , seu Andream Martin , Tho- massinum , Malebranche , Quesnel , Antonium Arnauld , Nicole , Pascal , Cartesium , le Grand , Silvanam Re- gis; in eumdem iinem scripsitopuscu- lum : Reflexionsimportantes, etc. quod in eodem volumine reperitur, Sed et enm imitatus Bruckerus , in Hist, crit» philos, tom. IV , part. 11, p. m. 668, inter plures viros pietate insignes, quos summa injuria in atheorum numerum retnlit , recensuit ipsum Harduinum , etsi Bruckerus alio omnino animo id fecerit ; ceterum si Joannem Tolan- dum , Anton. Colius , et Ludovicum Blayer excipias , reliquos omnes , quos hic auctor a5-eor»?rof accusat , singilla- tim vindicat Brenna mox citandus , lib. II , part, 11 , cap. 27 Inter eos vero , qui extenuare atheoram nume-
PART, 1. CAP. I. BE DEl EXISTENTIA. 5
esse ducimus , quot aliquifalso pulant (loquimur autem de atheis theoreticis ) , neque adeo paucos seu fere nitllos esse arbitramur , ut nonnulli autumant.
9. Quidquid tamen de eorum numero sit , in adstruenda Dei existentia duo scopuh nobis sunt devitandi. Alter eorum, qui aiitumant nullam instituendam esse de Dei existentia demonstra- tionem , utpote quas sola fide tenenda sit , atque ex revelatione credenda , de qua nobis constat ex auctoritate generis humani(l); atque hi quidem videntur nobis causae proditores. Alter vero eorura est, qui nullam saltem stricte talem demonstrationem eadem de re fieri posse aiunt ; quod pariter pericuU plenum existimamus. Nam etsi daremus , ut plerique jure contendunt , non posse Dei existentiam ostendi ea demonstrationis specie, qua? dicitur a priori seu per causam , vel ut aHi dicunt ab ante- cedente , saltem prioritate ordinis (2) , tamen extra dubitationis aleam est , posse Dei existentiam probari ea demonstrationis specie , quam a posteriori^ vel etiam ea quam a simultaneo non-
rnm certant , namerari ii debent , qai boarg) profitetar : J^ai Vintime con-
ab atheismi macula vel eos purgare viction , et comme chretien et comme
nitantur , qai omnium fere consensa philosophe , que le raisonnement seul,
tales habiti sant, ex. gr, Jal. Caesar sansla lumiere de la foi, ne peut me
Vaoini , Spinoza , etc. eos enim purgat donner la certitude sur cetle premiere
Wegscheider , § 5^ , n. b. Gonsnlatnr detouies les veriles{exislentiseJ)el). Mi-
de hoc argamento BrennaSoc. Jesu , in . ram porro est quot paralogismos ioslruat
opere De generis humani consensu in ad hoc efficiendum. Conf. Avertisse-
agnoscenda Divinitate , i vol. in-4° ment sur Venseignement de M.Bau-
Florenliae 1773, parte 1, cap. 26 et <am , Strasbourg i834 , pag. 5et seqq.
seqq. praesertim cap. 33 , qai omniam (2) Juxta rigidiores qaosdam philo-
plenissime de hoc argumenlo scripsit , sophos demonslralio a priori eadem est
ita ut vere dixeris ab eodem rem fuisse ac ab antecedente prioritate saltem or-
penitas exhaastam. dinis juxta nostrum concipiendi mo-
(1) Ita auctor operis : Essai sur dum , non vero quae ew causa ad ef-
Vindifference en matiere de religion , fectum procedit ; quo sensu nemo est,
necnon Bautain , etsi diverso principio qaicontendatdemonstralionem existen-
ductas , qai in suis responsionibus ad tiae Dei institui posse ; sed eam solam
Joan. Fr. Mariam le Pappe deTrevern ab attribulis , ex ordineconceptis, fieri
Episcopum Argentoratensem (^Stras- posse existimant.
TRACT. DE DEO.
nulli vocant , cum nempe proceditur ab efFectu ad causam , vel utrumque simul assumitur (1).
10. In delectu autem argumentorum ad finem, quem inten- dimus, obtinendum temperamento quodam nobis opus est. Plura enim sive metaphysica si\ e ontologica , ut vocant, sive pbysico- theologica antiqui et recentiores scriptores ad ostendendam supremi numinis existentiam cogerunt , quae omnia persequi con- stituli nobis limitesnonsinunt, quod et nimis operosum et super- vacaneum prseterea esset. Quare unum vel alterum ex solidiori- bus et clarioribus seligemus , auditores nostros remittentes ad eos scriptores , qui ex instituto unumquodque argumentum peculia- riter enuclearunt. Neque enim ii sumus , qui quae vel praetermit- timus , vel non aeque probamus , hoc ipso ut minus apta ad rem conficiendam repudiemus; in quod vitiumincurreruntincaute nonnulli scriptores catholici, et passim incurrunt ex quadam animi perversitate neoterici scriptores e Protestantium grege, quibus constitutum est nihil intactum pragtermittere (2).
(1) Dicitar demonstratio a simulta- neOf quod constet duabas demonstra- tionibus , a priori scilicet et o poste- r.iori in unum coalescenlibus.
(2) Inter Catholicos eminel THermi- nier, coi vitio vertitur , quod argu- menta qaatuor , quibas S. Thomas p. 2, q, II , art. 3 , adstruit Dei existentiam, tamquam minus solida traducat , quae tamen communi calculo probantur. £x Protestantibus vero, praeter antiquiores aliquot , recenseri debent ii omnes , qui autumant ideae Supremi Numinis sub- jici ens reale, ut Fichte in opere : Anweis zum selig Lehen , id est , Ma- nuductio ad vitam beatam ; vel qui demonstralionem in solis rebus mathe- maticis et iis quae sensibus objecta snnt locum habere arbitrantur, utDaub,
. Theologumena iii et seqq.; Clodios , allgem» Religionslehre , etc. seu , Doc-
trina universalis de religiohe, 77 et seqq. 187 et seqq.; Einleitung von Gott in der Natur , etc, seu In- troductiode Deo in naturam, in his- toria humana , Lips. 1818 ; Marthei- necke , Die Grundlehre , etc. hoc est, Doctrina fundamentalis christianoe dogmaticw , Berolini 181 9, §§ 23 et seqq., § 121 , ubi haec habet : Idea Dei, tum relate ad ejus essentiam, tum relate ad ipsius existentiam ea raiione tantum ostenditur , ut evin- catur ex sensu intimce vitcB ; et 12 3: Originalis necessitas unitatis raticnis humanw cum conscientia Dei est ar- gumentum prcecipuum eorum , cui sic dicta argumenta innituntur ; et alibi passim ; H. F.W. fleinrichs, Die Re- ligion , etc. sen , Religio in intrinseca ralatione ad scientiam , Heidelberg 1822, pag. 97 ; Quod demonstrandum
PART. I. CAP. I. DE DEI EXISTENTIA, 7
11- Animadvertendum denique est, non ideo in tuto rem totam futuram , si evicerimus existentiam Dei , nisi praeterea ostendamus Dei nomine venire objectum reale , cum a nobis tum a rerum mole distinctum. Nam recentiores athei primum illud nobis ultro jam concedunt , atqui tamen toto coelo a nobis dis- sentiunt , cum nihil aUud Dei nomine intelligant nisi vel ideam pure subjectivam vel rerum omnium universitatem. Propterea objectum reaie et a ceteris omnibus dislinctum inteliectum vo- lumus in sequente propositione , etsi de hoc posteriori argumento postea ex professo dicturi simus.
12. His ad perspicuitatem dicendorum dehbatis, esto jam : i: ■
PROPOSITIO L
Dens existit.
13. Haec propositio tum praeambulum fidei est, ut loquitur S. Thomas (1), quum independenter a revelatione solius rationis
assumitur , inqoit , existentia nempe et seq. Hi autem omnes ex criticismi
Dei, etiam prout cognoscitur jam est schola prodieronl. Kantius enim prin-
compietum, dum hocjuxta suumcon- cipiis suis de postulato et aulonomia
ceptum concidit cum notione cogita- imperativoque cathegoricorationis prac-
tionis. Existentia igitur Dei certa ticae , de quibus inferius dicemus , non
est , et in certiiudine et cognitione solum ex professo omnes plane rejecit
consistit ipsa existentia.... cum adest probationes hucusque adductas ; sed
Dei conceptus , Deus ipse esttamquam praeterea ansara dedit , ut alii existen-
conceptus sui est sua existentia; vel tiam Dei solido carere fundamento pa-
qui affirmantDeumipsumesseindicem tarent, alii in sola Dei idea subjectiva
8ui , et per se ipsum , sive in conscien- subsislerent , alii atbeismum moralem
tia quadam Dei, immediale per ipsum profiterentur , aliul autotheismum , etc.
aut spiritum ipsius in hominis animo (1) P. i, q. ii, a. 2 , ad 2 , ubiad-
effecta , cognosci , ideoque aliis argu- dit : Nthil tamen prohibet illud , quod
mentis plane opus non esse , ut Ziegler, secundum se demonstrahile est et sci-
Beitrage zur Geschichte , etc. seu , bile , ab aliquo accipi ut credihile ,
Collationes ad historiam fidei de exis- qui demonstrationem non capit. Cfr.
tentia Dei in theologia, Gollingae 1797; Joseph. Saenz de Aguirre, Ordin. Bene-
Schleiermacher, /)er c/t//«f//cAe G/aw- dict. Theologia S, Anselmi ^ Roraae
he , seu : Defide christiana , pag. 179 1688 , lib. i , disp. vii , secl. lel seqc|[.
8
TRAGT. DE DEO.
ope in Dei existentiae cognitionem devenire possimus, tum ad fidem spectat , quum Dei existentia sit fundamentum totius revelatse religionis , et ut talis perpetuo supponatur in omnibus christianse fidei professionibus.
14. Sic vero 1*^ ejusdem veritatem ostendimus : A tota aeter-» nitate existit aliquod ens , illudque increatum , a se , necessarium et infinite perfectum , a quo entia contingentia originem et exis- tentiam habuerunt ; atque nihil tale in hac rerum universitate est; aliud igitur praeter hoc universum admittendum est ens quidpiam ^ nimirum princeps illa et infinita rerum omnium causa et origo, quam nos Deum nominamus (1).
15. Primam majoris propositionis partem inficiari ne atheus quidem potest ; ahquod enim ens ex tota aeternitate fuisse necesse est , quia si nihil aliquando fuisset , nihil etiam omnino nunc esset , cum ex nihilo et a nihilo nihil prorsus oriri et effici possit, Hoc vero dato, rehqua necessario fluunt ac deducuntur. Ens enim , quod a tota seternitate extitisse oportuit , debet esse tncreatum / quandoquidem nuUa supponitur causa praecedens ,
praesertim vero sect. iii , necnon Em- est. Id ipsnm ante Clarkium praeliterat
manuelSanzS. J.ScAo/a«fesarma^M« , Suarez , in sua metaphysica , tom. ii,
Veneliis i7i5;Tract. deFide, part. 111, disp. xxix , sect. 3 , n. i et seqq.
disp. VI , qui id data opera fuse osten- Poslea vero Card. Gerdilius hoc ipsum
duntomni argumentorum genere. argumenlum fuse evolvit in disserta-
(1) Hoc argumentura , seu hanc cfe- tione : DelV esistenza di Dio^ e della
monstrationem , quam recte vocaveris immaterialita delle nature intelligentij
mixtam , utpote quae incipiat a poste- opp. edit. Rom. tom. ii , § iv. Ex hoc
rioribus et disinat in demonstrationem argumento patet statui existentiam Dei
a priori circa naturam Dei , ac ponat distincti a rerum universitate , ipsum-
necessitatem essendi nt fundamentum que poni ut substantiam objectivam ac
existentia3 et attributorum Dei , prae realissimam existentia? , durationis et
ceteri» clare evolf it Clarkius in traclatu : ordinis mundi absolutara causam , secus
De Vexistence de Dieu et desattri- ac fil a neotericis , praesertim ex schola
huts de Dieju , i^56. TertuIIianus in criticismi , qui , ut diximus , ideae
lib. Contra Hermogenem longe pres- divinae realitatem e principiis ratio-
sius ac magis energice, quam id praeslilit nis iheoreticse demonstrari posse ne-
Ciarkius , ea omnia , quae spectant ad gant.
hanc Dei demonstrationem , complexus
PART. I. GAP. 1. DE DEI EXISTENTIA. 9
a qua prodierit ; et si ab aliqua causa prodiisset , jam non esset aeternum , debet igitur esse a se ; esse autem a se non idem est ac se ipsum produxisse , in quo manifesta est pugna ; esset enim antequam esset , sed significat existere ex vi essentiali suse natu- rae , ita ut idea entis per se existentis sit idea entis , cujus exis- tentia et essentia unum idemque sunt. Ens vero a se exigit , ut sit independens , immutahile , absolute atque omnimode neces^ sarium ; si enim fingatur contingens , potuit esse et non esse ^ ut pote ad utrumque indifFerens ; quse igitur causa ipsum ad esse po- tius quam ad non esse determinavit? Praesertiin cum ens contin- gens non habeat rationem suaemetipsius existentiae.
16. Jam vero quod necessarium est, a se atque a tota oeter- nitate existit, id esse debet omni possibili perfectionum genere cumulatum et undequaque infinitum. Quid enim in primis potest enti incre«to et a se existenti limites aut modum imponere? Quid perfectiones certas ei definire , ita ut has quidem habeat , plures majoresve non habeat , cumanuUa prorsus causa dependeat sem- perque extiterit? Praeterea ens absoiute atque omni modo ne- cessarium , tantum est , quantum esse potest , ergo possibiles omnes habeat oportet entis perfectiones ; sed perfectiones possi- biles sunt infinitae. Nam infinitum est cui nihil addi potest ; ni- hil autem addi potest perfectionibus omnibus possibilibus ; ergo ens necessarium perfectiones habet infinitas. Quo fit, ut ente ne- cessario nihil excogitari possit mehus , majus aut perfectius. Ab hoc ente propterea entia contingentia originem et existentiam habuerunt ; quae enim contingentia sunt , cum potuerint esse et non esse , nec essendi, si ita loqui fas est, rationem in se ha- beant , ideoque aliquando non fuerint , nec proinde ipsa sibi dederintexistentiam , nonnisiab ente necessario, a se , ab aeterno existente originem atque existentiam habere potuerunt.
17. Proposido vero minor apertissime constat : nam omnia , quae in hoc mundo sunt , contingentia sunt et mutabiha ; quo- tidie pleraque nasci et extingui , multisque modis variari et variata fuisse videmus ; ergo et mundus ipse , qui nihil aHud est , quam immanis entium omnium contingentium collectio seu aggregatio , quae, quantacumque demum sit, tam contingens
10
TRACT* DE DEO.
est , quatn contingens est quaelibet vel mininia ejus pars. Plane absonum est aut mundumautmateriam , ex qua mundus constat, aeternam , increatam , necessariam , immutabilem et omnibus perfectionum numeris absolutam dicere , ita ut nihil melius aut praestantius fingi possit atque excogitari , cum vel sola ipsa con- tinua mutabilitas imperfectio sit omnium apertissima , certissi- mumque propterea creationis et b*mitationis ejus indicium.
18. Rationem hanc, a gentilibus ipsis mutuatam, adversus atheos urgebant veteres Ecclesiae Patres : Viderunt , inquit S. Augusti- nus (1) , quidquid mutabile est, non esse summum Deum. Vi^ derunt omnem speciem in re quacumque mutabili, qua estquid- quid illud est , non esse posse nisi ab illo , qui vere est, qui in~ coinmutabiliter est, Hcec omnia , ait S. Joan. Damascenus (2) , cum mutabilia sint y sane etiam creata esse oportet. Si vero creata y haud dubium- quin ab aliquo opifice sint condita. Atqui creatorem increatum esse necessum est. Nam si ipse quoque creatus est, a quodam profecto creatus erit y sicque donec ad aliquid increatum venerimus. Increatus igitur cum sit ille conditor y omnino nec mutabilis est. Hoc autem quid aliud nisi Deus fuerit^ Sic ceteri Patres passim (3).
19. 2° Argumento , ut vocant physico theologico eamdem propositionem evincimus, mirabili nempe istius universi dis- positione , ordine ac pulchritudine ; tanta enira est eorum , ex quibus adspectabihs hic mundus texitur , venustas et elegan- tia, apta et cohaerens inter se omnium proportio partium; tanta tamque constans dissimihum contrariarumque rerum societas,
(1) De Civ. Deif lib. viii, cap, 6, '^Aktktto^ oh av c (Stjf^iov^ycff , TruvTas
loqaens de philosophis platODicis , obi Kott «rpe^rreV i(rTr tcvto ^t t» xt uXXo
hoc ipsum argamentam longias pro- ttti , ^ &tog ; De orth. fide , lib. i ,
trahit et evolvit. cap. 3, pag. 126, edit. Leqoien ,1712.
(2)Haecsont verbaejas: Tp«;rT«6To/iiw» (8) Cons. Petavios tom. i. Theol.
ofTctyTrectTag KeciKTtrTu' KTta-T<x ^tcvTec, dog m. Vih. I, cap. 2. Vix est arga-
TTtivTaig Ctto rtvos i^KjictovfyijB-tjruy' ^ii mentoram genas a recentioribus philo-
(J^e Toy ^fifAtov^ycv uKTttrTov thuf ti sophis velut novum invectum , quod
yecf KUKt7vos iKTi<rB-tj , TrtAvras wVo Ttvos Ecclesiae Patres , sive graeci , sive latini ,
(KTiff-B-fij teios uv 'fXB-6)fttv tis Tt uKTtTTov. Don proeoccapaverint.
PART. I. GAP. I. DE DEI EXISTENTIA. 11
convenientia atque harmonia; hisque singuHs tantojudicio con- creditum munus suum , descriptus suus finis est , ut nemo sanus aliqueni hujus magnifici operis architectum et moderatorem esse , qui cuncta direxerit, suo quaeque ordine disposuerit, singula ad suos fines destinaverit , non e vertigio conjiciat , non apertissime videat. Genus hoc argumenti , ad quod saepe adeo Scripturse ho- mines provocant (1), praeclare inter Patres exposuerunt Justinus, Athanasius, uterque Gregorius , Nazianzenus atque Nissenus, et Basihus apud Petavium (2). Quod si ab externis objectis ad nos ipsos cogitationem convertamus , nihil opus habemus, subdit S. Basilius (3), ex universitatis structura opificem indagare, sed in nobis ipsis veluti exiguo quodam mundo magnam conditoris nostri sapientiam intuemur (4).
20. S^' Atque hinc factum est, ut mirabilis semper fuerit populorum omnium sive sylvestrium et agrestium sive exculto- rum consensio in admittenda aliqua divinitate. Nam nullagen» est, ut ait Tulhus (5), neque tam immanmeta y neque tam fera, quce noriy etiamsi ignoret qualem deum habere deceat, tamen
(1) Praesertim vero Psal. viii et xvin ; serant aliqaam partem hajas aniyersi Job. cap. m et a cap. xxxvii ad xli ; illastrandam , ot ex ea evincerent exis- Is. XL , 21 et seqq. et xLii ; Ps. xLv, tentiam Dei , sic ex. gr. Fabriciasscrip- i8; Jerem. xiv, 22; Sap. xiii, i et sit Theologiam aqucB ; Niewentjt , seqq., Eccli. i et xLiii ; Mallh. vi , Theologiam anatomicam ^ naturalem, 25 et seqq.; Act. xiv , i5, 17 et efc.;Dheram, Theologiam astronomi- XVII, 24, 28; Rom. I, 19, 20. cam et physicam ', Lesser, Theologiam
(2) Lib. I , cap. i . insectorum , quam illustrationibas et
(3) In HomiL ad illud ^«enc?e tihi, notis auxit Lionnet ; nec non Theolo- tom. 1, pag. 352, edit. Paris, 1698 : giamfestaceam-j Theologiam fbssilium; OJ^fK ^tija-^ tK rijg rm o>\.m Kuru&Ktt}- acceterispraetermissis,novissime prodiit «ff rov ^t^fctovpyoy 'tljx*tCtiv , uXX' iv opus egregiam Guillelmi Wewel , ^s- Ttttttru otovtt /tctK^S rttt Kor/tcat y tjjv ^e- tronomia et physica in suis relationi- yeiXjjv Kuro^^tt rov Kriravros a-t to^Uv. bus ad theologiam naturalem , cujus
(-4) Cons. Lessius , praecipueinopere quidem compendium et analysin ex-
De Numine ejusque Providentia,\\h, j, hibent Annali delle scienze religiose,
abi totum istud argumenlam praeclare fasc. i , Luglioed Agosto, Roma i835.
multiplici ratione evolvit , et Fenelon , (5) Delegibus, lib. i, cap. 8 , edit.
Traitk de Vexistence de Dieu. Docti Taarin. aatem homines singillatim sibi sump-
12 ' TRAGT. DE I>EO.
hahendum sciat. Qui quidem unanimis et praestans omnium gen- tium consensus, nunc jam ab omnibus admissus post tot detectas nationes (1) ac exploratas accurato examine earum omnium ideas religiosas, argumentum vel saltem praesumptionem certissimam constituit de Dei existentia. Hic enim consensus factum est ex- ploratissimum, quod spectari debet velut effectus quidam univer- salissimus , cujus causa assignanda est; jam vero nulla alia causa assignari potest, quae effectui adeo universali et constanti expli- cando par sit , nisi vel inclinatio et dictamen ipsius naturae , vel traditio quaedam originalis vel utrumqne simul. In quacumque hypothesi semper concludi debet cum eodem Tullio (2) : De quo omnium natura consentit, id verum esse necesse est.
21. Atque his argumentis contenti sumus , quorum vestigia sive in sacris Htteris , sive in operibus Patrum videre est , quaeque proinde apprime Theologum hominem decent. Qui plura cupit, apud probatos auctores , qui de hac re egere , unde sitim expleat abunde habet (3). Interim ne difficultatum confusa expositio quempiam abruat, eas in quasdam classes redigemus.
(1) Qaod inter ceteros admittit im- Cantuar. tam in Monologio de divi^ pius aaetor. operis : Risum6 de rhis- nitatis essentia , cap. i et seqq., tam toire des traditions morales et reli- in Proslogio de Dei exist. cap. i , gieuses chez divers peuples , par M. de ubi ait : Id quo majus cogitari ne- S. Paris, 1825, pag. 3 et seqq. Fa- quit non potest esse in intellectu solo , tetur admittendam esse existentiam et cap. 3 ; vid. Gaunilonis Liber pro in- nnitatem Dei , quia harum verilatum sipiente adversus Anselmi in proslogio vestigia reperiuntur in omnibus popu- ratiocinationem , Anselmi operum i , lorumtraditionibus, 35 et seqq.; Anselmi lib. Contra in-
(2) De nat. deor. lib. i, cap. 17 , sipientem et apologet. contra Gauni- ' edit. Taur. Praemiserat autem .- Quum lonem , ibid. pag. 37. Totam Anselmi
enim non instituto aliquo , aut more, argumentationem sicbreviter complexus
aut lege sit opinio constituta , maneat- est Vasquez in p. i. q. 11, a 3,
que ad unum omnium firma consen- disp. xx , cap. 4 * ^«w« ^*' «^^ ^wo
sio , intelligi necesse est , esse Deos , melius excogilari non potest ; sed id,
quoniam insitas eorum , velpotius in- quo melius excogitari non potest , ne-
natas cognitiones habemus. quit esse in sola cogitallone , sic enim
(3) Argumentum ontologicum om- non esset melius ; id enim melius est, nium primus proposuil S . Anselmus quod in cogitatione et in re ipsa est ;
PART. I. GAP. I. DE DEI EXISTEWTIA. 13
DIFFICULTATES.
Adversus argitmentum deductum ex ente necessario et rerum contingentia,
22. Obj. prima. 1° Nihil vetat, quominus dicamus hanc rerum universitatem non esse nisi seriem infinitam generationum et productionum , ita ut corruptio unius, ut fertur , s\t generatio alterius. 2« Cum vero haec successiva ac nunquam interrupta reproductionum series hominis mentem fatiget , hinc est quod ad se expediendum ab hac difficultate ipse confugerit ad causam quamdam primam excogitandam (1). 3° Si tamen in mundo ad- mitti debent ejusmodi generationes ac productiones , in quo latet aequivocatio ; proprie enim loquendo , universitas rerum non est nisi quoddam totum necessario existens , quod incessanter evol- vitur , seu est idem esse immutabile in sua substantia , ac perpe- tuomutabile ac varium in suis modificationibus. 4° Sane ex ni- hilo nihil fit. 5° Una substantia nequit afiam producere, totum aeternum est ac necessarium , quod hodie est fuit hesterna die ac nudius tertius et ita porro atque incessanter fuit. 6° Niliil destrui potest, nec proinde creari (2) ; ergo.
23. Resp. Ad 1"^ , Neg. Quia impUcat dari seriem ejusmodi ge- nerationum et productionum infinitam; esset enim actu finita
ergo Deus est in rerum naiura» Ren. fase evolvit. Cons. etiam Jos. Saenz
CaTiesiusMedit. de prima philosophia , de Agnirre in opere : S, An.selmi theO'
med. V, et in epist. edit. Amstel. 1682, logia , elo. Romae 1688, tom. i , disp.
hoc argumenlum probavit et suum fe- xii , sect. i et seqq.
cit ; quod postea pariter praestiterunt (1) Ita auctor. operis : Lettre de
Wolf, Theol. nat. lib. 1 , pag. i^ et Trasihule a Leucippe, pag. 162 et
seqq.; Moses Mendelsohn , Morgen- 178; Pensdes sur Vinterpret, de la
stunden , etc. hoc est , Horoe matuti- Nat., Encyclopedie , art. Imparfait;
ncBf i, 2, anno 1786, aliiquenon pauci. Syst. de la nat. apud Bergier , TraitS
Conlra verd S. Thomae p. i. q. n. a. de la Religion , tom. 11 , pag, 262.
i ad 2 , ejusmodi argumentandi ratio (2) Elementsde la Philos. de New-
non probatur. Simonnet , Tract, de ton , i part., c. i; Encyclopedie , art.
Veouno , disp. i, art. 3, demonst. v, Production , ibid. pag. 266. prop. 1 et seqq. eam demonstrationem
14 TRACT. DE DEO.
et infinita ; infinita qiiidem , ut supponitur , et finita , quia potest semper novum capere incrementum, ut patet; quia hodie plures quamherigenerationes et productiones habentur , cras plures ha- bebuntur quam hodie , et sic deinceps : vel dicendum infinitum exurgere ex numeris finitis , quod pariter implicat. Absurda igitur ejusmodi hypothesis est et impossibihs (1).
24. Ad 2™, Necj. Ideo enim hominis mens fatigatur quia ipsa in serie illa cernit contradictionem et absurdum; responsio con- stat ex modo dictis.
25. Ad 3°* , Neg. Universitatem rerum esse totum quoddam necessario existens , aUoquin esset absolute perfecta et infinita , nuUis vicissitudinibus obnoxia , ut ex dictis in probationibus con- stat , cum disseruimus de ente necessario , quod omnem plenitu- dinem esse importat.
26. Ad. 4°^ , Dist, Ex nihilo tum sui tum causae , cono, ; sui tantum, neg. Hoc ipso enim quod ex nihilo nihil fiat, ac tamen tam multa esse videamus, quae nulla intrinseca necessitate exis- tunt , concludimus : ergo aliqua causa est a qua prodierint.
27. Ad 5™ , Dist. Finita , trans»; infinita, neg. Sed de hoc cum adversus Pantheistas agemus.
28. Cum vero falsum absolute sit existentiam actualem entis contingentis connexionem habere cum existentia sive praeterita sivefutura, hinc, neg. conseq, Alioquin existeret necessitate na- turae , quod implicare vidimus.
29. Ad 6™ 5 Dtst, antec. A se vel a potentia finita, conc; ab alio, infinita nempe potentia praedito, neg.
30. Inst. 1° Totum non est contingens , ergo totum aeternum
(l) Cons. Card, Gerdil in Disserta- tract. De fluxionihus ( Card. Gerd.
nione della esistensa di Dio e della opp. edit. Rom. tom. ii) ; idem vero
immaterialita delle nature intelligenti , ipse ex professo demonslrat in opusculo:
§ 3 , n. 3i , nbi Cl. auctor ostendit MSmoire de Vinfini ahsolu considSrS
impossibilem esse ac plane repugnare dans la grandeur ( edit. Rora. opp.
multitudinem sive seriem atomorum tom. v, tum in alio : Eclaircissement
infinitam , et vocat rigorosas demon- sur la notion et la divisihilitS de VS-
strationes , quas de hoc argumento D. tendue gdomelrique pour servir de rS-
Maclaurin opposuit Fonteneliio , in suo ponse a la lettre de M . Dupuis , ibid.
PART. I. CAP. I. DE DEI EXISTENTIA. 15
et necessarium est (1). 2° Nec obstat res omnes esse limitibus circumscriptas , nam licet essentiaj rerum aeternse sint ac necessa- riae , non ideo omnibus perfectionibus prseditae sunt.
31. Resp. Ad l^, Dist. Quatenus praeter entia contingentia involvit etiam ens neeessarium, conc; seposito ente necessario ^ totum non est conting^ens, neg. et sic nego consequens.
32. Ad2*», Neg, Ad probat.. licet rerum essentice y etc. Dist, in abstracto atque in se spectae seu in sua notione metapbysica , conc; id enim postulat ipsorum natura ; in concretd seu existen- tes , neg. Si enim a se existerent , jam earum natura aliter pos- tularet , prout postulat natura entis necessarii.
33. Obj. secunda. Tota visallati argumenti in contingentia re- rum omnium bujus universi fundatur; jam vero haec nulla est, 1° quia ex eo, quod partes hujus universi contingentes sint, in- ferri nequit totum universum esse contingens , ahoquin a distri- butivo ad collectivum sensumtransitiofieret, quam argumentandi rationem utpote vitiosam logici rejiciunt ; 2° eo magis quod ejus- modi argumentandi ratio faisa etiam deprebendatur in prsedicatis essentialibus ; quia , et si nulla sit essentiahs determinata exten- sio , figura , modus ahcui corpori , pessime concluderetur dari posse corpus absque ulla extensione , figura , etc. Vel etiam ex eo 3° quod singulae hujus mundi partes corruptibiles sint , male concluderetur totum simul corrumpi posse ; vel Deum posse to- tam entium possibihum collectionem producere , eo quod singula producere possit ; ergo.
34. Resp. Conc. maj, neg. min.; ad l^. prob. neg. Ad id vero quod subditur de vitiosa argumentandi ratione a sensu distribu- tivo ad coUectivum , dist. Est vitiosa , dum tribuitur collectioni quod non competit nisi partibus singillatim sumptis , conc; dum tribuitur collectioni quod a^que competit partibus sive seorsim sive simul sumptis , neg. Exemplum esto in exercitu , multitudine , summa , etc. Certe male concluderetur si , quod competit exercitui, multitudini, summae, eis negaretur , eo quod id non competat
(1) Ita Ocellas Lucenns anliqoissi- nos pervenerint , apad Bergier , loc. cit. mu8 philosophoram , qaoram opera ad pag. 268.
16
TRAGT. DE DEO.
mililibus, hominibus, numeris , sive unitatibus seorsim sumptis. Ast si tribuatur toti exercitui , etc. quod competit ita militibus, ho- minibus, numeris singulis, ut asque competat etiamsimul sump- tis , nullum deprehenditur vitium in ea argumentandi ratione ; ut cum quis pronunciaret de toto exercitu vel multitudine , quod sit mortalis 5 de summa , quod sit finita ; sic massa bene dicitur au- rea, si partes ex quibus conficitur aureai sint. Quod quidem valet tam in praedicatis accidentahbus , quam in prsedicatis es- sentialibus.
35. Ad exemplum petitum ab extensione, si sermo sit de corpore modo seu statu naturali existente , institueretur utique sophisma , quia aliud est dicere nullam determmatam extensionem vel figuram esse corpori essentialem , et ahud est affirmare nullam penitus esse essentialem , quod fieri non posse contendunt plures; quibus et nos assentimur.
36. Ad 3"» , In eo quod dicitur de corruptione universali nullum apparet inconveniens, quia reipsa tota collectio corrup- tibilis est.
37. Quod demum postremo loco aliatum est de collectione om- nium entium possibilium a Deo producibih' , omnino negatur , non quidem propter naturam entium possibiHum , quae produci pos- sent , sed propter impossibiHtatem seriei et coUectionis actu in- finitae , quae impossibihs est et impiicat ; darerur enim collectio infinita exurgens ex numeris finitis.
38. Obj. tertia. Non repugnat mundum ^eternum supponere , cum nulla intrinseca repugnantia ostendi possit mundi 'ijeternita- tis, quam plures veteres philosophi docuerunt (1); itaque neque repugnat ipsum supponere a se existentem ; ergo.
(1) Ex veteribns philosophis , qui non tiores Platonici mundum dixerunt aeter-
praecise mundum , sed materiam aeler- num ; cfr. Joan. Laurent. Moshemii
nam posuerunt, eminent Stoici , quibus Dissertatio de creatione ex nihilo ,
persuasum erat duo fuisse rerum prin- § 3i ad cap. 5 Syst.tntelL Cudworth»
cipia , alterum agens , alterum patiens, Atque in genere iis omnibus haec arrisit
Deum et materiam Eeternam. Cfr. Jas- senlentia , qui velut dogma posuerunt
tus Lipsiusin Physiologia Stoicorum , illud principium : Ex tiihilo nihil fit;
lib. I ,dis. IV, p. q. et iib. 11, dis. 11, c fr. Cudworlh op.^cit, lib. v. sect. 11. pag. 57 et seqq. Sic veleres et recen-
PART. I. CAP. I. DE DEI EXISTENTIA.
17
39. Resp. Neg. antec. Repugnat enim ex dictis dari seriem sive actualem et simultaneam , sive successivam entium finitorum , quia infinitum coalesseret ex numeris finitis , quod implicat. Po- sito autem, quod mundus ab [Bterno esset sive conditus sive non , necessario deberet dari series infinita successiva (1). Ad- datur , quod si mundus esset a se , ipse jam esset Deus ; quod est absurdum ; ac proinde negatur consequentia. Quod autem dic-
I (1) Licet S. Thomas, p. i , q. xivi. a. 2 , contendat sola fide constare mandura non seraper faisse , ac propterea demon- strative probari non posse eam non sem- per exstitisse, attamen soperius ( q. vir, art. 4) eaposuit , qaibas ejasmodisen- tentia destruitar. Etenim in hoc arti- calo pro certo ponit , irapossibilem esse multitadinem actu infinitam sive per se, sive peraccidens, qmaiSpecies tnul- tutidinis sunt , ut ipse loquitar, secun- dum species numerorum. Nullaautem species numeri est infinita , quia qui- libet numerus est multitudo mensurata perunum. Jam vero eadem ratio militat pro serie infioita successiva ; quare, si implicat ex principio S. Doctoris series nuraerorum ac multitudinis infinita ac- tualis , implicat pariter series successive infinita , quae tamen daretur ex hjpo- thesi mundi ab aGtcrno conditi. Adden- dum praelerea , S. Doctorem forsan non
. praevidisse , illos futuros aliquando , qui essent abusuri tali hypothesi ad sua pro- pria placita adstruenda. Praeclare cl. Card. Gerdil, disserens de hac S.Thomae opinione , scribil ; lo so , che S. Tom- maso non ha creduto rigorosamente di- mostrata la rupignanza dell^eternitd del mondo, supponendo lacreazione ab aeterno , ma non ha detto , che non si potesse dimostrare in avvenire. Egli
T. II.
\
ragionava sulle nozioni filosofiche ri' cevute a suoi tempi , e niuno , anche infilosofia^ lo superb mai , ne per acu- tezza d'ingegno , ne per maturita di giudizio , nh per copia di dottrina. Ma in quei tempi le nozioni geome- triche non erano si strettamente legate alle teorie filosofiche , ne cosi dichia- rate , cotne sono state dipoi per gli studj di tanti celebri moderni. Tra gli antichi teologi molti hanno soste- nuta Vimpossibiiitd del moto eterno., perb crederei y che considerata la quis- tione sotto aspetto puramente scolastico non abbia da riguardarsi come oppos- to alla rispettabilissima scuola tomis- tica , il sentimento di coloro , che ne- gano la possibilitd del moto eterno : e posta la quistione sotto altro aspetto cioe considcrate le ragioni dedotte della geometria comprovanti Vimpossibilitd deWinfinito assoluto nelle quantitd ed in qualunque serie , e da credersi Vuso di si fatti argomenti non solo non con- trario , ma conforme allo spirito di S. Tommaso , il quale , piii che altri mai, seppe rivolgere in favore della religione i lumi tutti , che potea som- ministrare la ragion naturale {Saggio d'istruz. teol. de Deo uno , tom x , opp. edit. Rom. ). Laudati loci versio re- peritur ad calcem hujus volaminis.
18
TRAGT. DE DEO. *f^^
tum est de mundo , dici pariter debet de materia ; hac enim se- mel aeterna supposita, jam incidimus in absurda modo recensita; semper enim eadem est ratio ; quare non diutius in his nugis re- fellendis commorari debemus.
40. Obj. quarta. 1° Dei idea subjectiva est , quae deinde ratio- cinando affingitur summi cujusdam numinis enti reali , sed abu-» sive et perperam ; 2° neque enim demonstratio haberi potest nisi in solis rebus mathematicis , et in iis , qure sensibus obnoxia sunt (1) ; accedit , 3° quod ipse sui index est Deus , sive per seip- sum, sive per conscientiam quamdam, per ipsum aut per spiri- tum ipsius originarie in animo productam, homini cognoscendum se exhibet. Quare argumentis aliis opus non est (2) , ergo.
41. Resp. ad 1"^ Dist. Est idea subjectiva cui respondet objec- tum reale, conc; absque ejusmodi objecto, fieg. Idea Dei, seu notio suprerai alicujus numinis hoc sensu subjectiva dici potest , quatenus in hominis mentemrecipitur , non vero quatenus eidem notioni non respondeat objectum reaie ; rigorosa enim ratiocina- tione homo ex effectu assurgit ad causam a se existentem , dis- tinctam ab hoc universo, quam Deum dicimus ; alioquin effectus poni deberent absque causa , quod omnino repugnat (3).
42. Ad 2"» , Dist, Id est , non potest haberi ejusmodi evidentia , qualis inest demonstrationibus mathematicis et physicis , conc, ;
(l)Cf. Gadworth, loc. cit.§62 , 27, seq., § 121. Veram auctores isti non
(2) Ita Frid, Jacobias , in op. f^on advertunt , sensam religiosum praesup-
die gottliche Dingen , etc. seu , De re- ponere ideas religiosas, ex quibas postea
bus divinis earumque revelatione , sensus iile profluit ; quia , nisi iWse
Lipsiae 181 1 , pag. 33 , 162 , 17^; qai praecederent , nunquam oriri ejasmodi
persuasionem deDeo minime probatione sensus posset , per quem homo in com-
niti af&rmat , sed merum esse sensum municatione ponitur cum Deo. Haec
( Gefiihl , Sentiment ) et instinctum phiiosophia , quae omnia coUocat in
quemdam. Sic pariter Daub , Theolo- sensu , seu , si placet, in sensu reli-
gumena , iii et seqq.; Clodius , All- gioso, »en»/«^ica nuncupatur. gemeine Religionslehre , elc. seu ,Doc- (3) Cons. Zallinger S. J. in opere ,
trina universalis de religione , Lipsiae quod inscribitur : Disquisitionum Phi-
i8iS',Marheinecke,DieGrundlehren, losophioe Kantiance lihri duo , An-
eic,seu,Doctrinwfundamentateschris- gustae Vindel. 1799, praesertim lib. 1,
tiance dogmaticoe , Berl. 1819, §§23 et capp. \6 et 17.
PART. 1. GAP. 1. DE DEI EXISTENTIA» 19
qualis competit metaphysicis , neg. Cum diversa sint axiomata , quibus innituntur demonstrationes mathematicae , physicse , me- taphysicse atque morales, diversae etiam sunt demonstrationes iisdem superstructae , diversee, inquaoa , specie tenus ; cum cetero quin in eadem certitudinis atque evidentiae firmitate consistant omnes , utpote quae in aeque certis , seque ineluctabilibus principiis fundantur ; quod philosophi etiam fassi sunt Wolfius , Lockius , Leibnitzius aliique (1).
43. Ad 3*", Dist. Mediate, conc. ; immediate , neg. OmnQm enim €Ognitionem , quam de Deo in hac vita habemus , per creaturas nobis comparamus , quae quidem cognitio abstractiva dicitur ut discernatur ab intuitiva, quam in altera vita speramus. Ad summum addi potest , quod verissimum est , nos in iiobismet ipsis experiri insuperabilem quamdam tendentiam genericam in Deum et quam- dam supremi hujus numinis insitam indigentiam , quam ab ipso ortu nobiscum ferimus , perinde ac principia legis naturalis , quae recte dixeris scripta in cordibus nostris , non autem ad exclusio- nem illius demonstrationis , quam ex creaturis conficimus ; aiio- quin athei convinci non possent , negantes se ejusmodi pondus, ut ita dicam, ac propensionem seu instinctum, ut quidam vo- cant , in Deum minime persentire , vel comminiscentes ab eo se permoveri tantum ad sibi comparandam in hac vita felicitatem, prout reipsa efFutiunt (2).
44. Inst, Ens reale, sive objectum reaie , ideae subjectivae de Deo respondere non potest, 1« quum ejusmodi ens debeat ex he-
(1) Cons, Wolf. Phil. pract., qui facta est cuni idealistis Anglis , quae sibi assentientes nominat Lockium et perfectionem deraum suam nacta est Leiboitzinm. in Germania. ' In Galiiis deductae fue-
(2) Hic notari debet nexusac relatio runtconsecutiones practicae, exformam criticismi germanici cum sensu religioso (ut vocar\t) adepta est saeculo hoc nos- Sansimonianorum , de quibus postea, Iro sensus impietatis. Cons. cl. Ros- et Benjamini Conslant. Omnia enim mini , Fram,menti di una storia della recentioraejnsmodiirreligiosaetatheis- ewpte/d , Milano i834 , p- 117, n. i, tica systemata ex eodem germine evol- gallice , Fragmens d'une histoire de vuntnr. Philosophia coepit subjectiva 1'impiSt^ ^Vatis iSS^.
esse cam sensistis , deinde suhjectiva
20
TRAGT. DE DEO.
pothesi esse intinitum , quse notio negativa est. 2° Hinc homo ideis aiithi^opomorphisiicis sibi efFormat et cudit ideam illam va- gam et generalem Dei , qu3B proprie non est nisi quoddam ens ra- tionis ac imaginarium. Id magis patet exinde , 3° quod idea ista sic efformata non sit nisi congeries contradictionum , ut Deus nempe sit suimet ipsius principium et finis , utroque carens , neu- trius egens , utriusque parens et auctor ; quod sit ubique sine loco , immobilis absque statu , pernix sine motu , bonus sine qualitate , sine quantitate magnus , totus sine partibus , hber et immutabihs , infinite justus et misericors, etc. ergo.
45. Resp. Neg, anteo. Ad 1"^, neg, Notio enim infiniti posi- tiva est , atque juxta aliquot philosophos anterior notioni finiti , quae vere negativa est, quatenus dicit negationem ulterioris extensionis et privationem infiniti, ut observat cl. Fenelon (1); qui praeterea censet non posse nos pervenire ad ideam finiti nisi per conceptum infiniti , perinde ac non possurnus concipere segritudinem , quin prius concipiamus valetudinem , cujus illa privatio est. Quare absurdum est negare reahtatem infiniti admit- tendo existentiam finiti , prout absurdum est negare existen- tiam perfecti, dum admittitur existentia imperfecti. Quid est enim perfectum ? lllud cui nihil deest. Quid est imperfectum? lllud cui ahquid deest ? quod scihcet magis nihih naturam parti- cipat. Si igitur admittitur ut reale illud , cui ahquid deest , cur reale non erit illud , cui nihil deest ? Ita ferme ratiocinatur Bossuet (2).
(1) Existencc de Dieu , i part. , Cfr. etiam difisertatio cilata Card. Ger- cb. 4> § 2 : On ne connait le fini , diii ,et Maclaurin, Traite des fluxions^ in([mt, qu'enluiattribuantuneborne, lutrodact, p. 4^ ? e^c. Fuse etiam de qui est une pure negation d'une plus hoc argamento agit Gudworlh, op. cit. grande etendue, Ce n^est donc que la cap. v, § 22 et seqq. cum nolis Mos- privation de Vinfini, Or , on nepour- hemii, praesertim nota i ad hanc § ; ubi raitjamais se representer la privation observat dislinguendam csse in voca- de Vinfini , si Von ne concevait Vinfini bulis finiti et infiniti duplicem notio- m&me, comme on ne pourrait conce- nemetpotestatem,grammaticam nempe s)oir la maladie , si V on ne concevait la et philosophicam ; postcriorem hanc sante , dont elle nest que laprivation, idera esse apud philosophos acnataram
(2) l* Elevation sur les Mysteres. perfectissimametabsolatissimam;/^mto
PART. I. CAP. I. DE DET EXISTENTIA.
2^1
Quod si cum aliis , praesertira recentioribus , magis placet affir- mare ideam infiniti ex entibus finitis originem trahere , semper tamen idea infiniti in suo conceptu erit positiva , ut ex dictis col- ligitur (1). ^^^ ^^^" ^^iliiin i^^i
46. Ad2°», N^y^ Sed potius a perfectionibus , quas homo in se acin creaturis ceteris experitur atque cognoscit , assurgit ad Deum velut omnium causam a se existentem ; qui cum plenitudinem essendi in se necessario contineat, a se ipso pariter abigit omnes imperfectiones , quas tum in se tum in creaturis ceteris homo de- prehendit tamquam limitationes , quae cum ente necessario ac in- finito consistere nuUo modo possunt. Ceterum cum homo Deo tribuit eas perfectiones , quas in se velut ente intelligente inesse cognoscit , eas ipsi tribuit eminentiori modo , utpote ad causam referens perfectiones , quse deprehenduntur in eflPectu ; quod cum recta ratione ac sanae philosophiae principiis omnino con- gruit (2).
vero dici , quae a samma perfectione distaut. Quo sensu , ita concludit , si accipiantur hcec nomina , infinitum haud duhie sensum. hahet positivum , finiti vero notio ncgativa est.
(1) Cons. Baldinotti, Ord. 01i?et. Tentam. metaphysic. Patavii 1817, cap. VIII , de infinito , n . 6 1 1 ; ubi haec statuit : Notio infiniti non negans est ; est ex finiio , non quotenus sit ampli- ficatio ejusdem, sed quia argumen- tando multiplici illatione eam dedu- cimus ex finito ; ipsa denique est notio reij non meri nominis ^ non mere idea- lis , scilicet ohjectum extra mentem existenseidem respondet. Idem auclor propterea ibidem recle distinguit inter cognitionem alicujus rei ejusque com- prehensionem ; plura enim cognosci- mus , quae non comprehendimus , ut ex ipso argumenlo , in quo versaraur , pa- tet. Cfr. ibid. n. 607 et seqq.
(2) Anthropomorphismum inesse cor- ' ruptis hominibus fere dixerim natura-^' lem , et originem dedisse populis reve- latione destitulis prolabendi in absurda commenta circa divinifatem vix negari posse videtur, Exinde enira factum est , uthomines Deo tribuerint proprietates / propensiones et cogitationes humanas , ipsasque humanas cupiditates. Ea origo est tot monstrosarum divinitatum , quas polytheistae invexerunt , dum pluribus diis tribuerunt operationes , quae divisae snnt inter plura humana individua , ac si unus omnibns par sive sufficiens mi- nime faisset praestandis. Hinc deusve- nationis , deus belli , etc. Sic respon- debant sylvestros Americani primis mis- sionariis europacis , qui illuc appulerant; ita se se gessernnt Romani , Grasci , Etrnsci , etc. unicuique propriam pro- vinciam demandantes. Adeo vero in di- vinitatibas sibi confingendis progressi
22
TRAGT. DE DEO.
47. Ad 3"^ , Dist. Apparentium , conc; realium , neg. Cum enim homo limitibus circumscriptus nequeat supremum ac infini- tum illud ens mente coraprehendere , debet ad proprios concep- tus enunciandos illis verborum formulis uti , quae videntur contra- dictorige , at reapse non sunt. Ac nemo quidem inter homines est^ qui in suis de Deo conceptionibus apprehendat reales contradic- tiones, imo nemo est qui nesciat has in idea Dei locum habere non posse , etsi modum quandoque ignoret , quo diversae divinse proprietates inter se componantur. Ex hoc ad summum deduci- tur deistas , qui in Deum se credere profitentur , urgeri ab atheis iisdem difficultatibus , quibus permotos ipsi se dicunt ad adjicien- dam religionem revelatam, eo quod ista mysteria contineat excedentia mentis humanae captum , quse juxta ipsos est sola cre- dendorum ratio (1).
snnt polytlieislae , ut ipsam deam sco- parum Deverram colaermt , ac deum Sterculnm seu Stercutium , de quo Lac- tantius , Inst. Div, lib. i , cap. 20 , circa finem ; S, Augustinus , De Cit, Dei , lib. xviii , cap. i5 ; Pruden- tius , in Peiisteph, vers. 449i Plinius , HisL nat. lib. xvii , n 9 , edit. Hard. Hac tendentia abusi sunt , qui indidem coUegeront ipsam divinitatis ideam re- petendam esse , confundentes nimirum ea , quae a recla ratiocinatione proce- dunt, cum iis , quae nonnisi a depra- vala natnra ac propensione proveniunt. Vid. S. Greg. Naz. Orat. 35. Sed longe magis mirandum est , nostros recentio- tes neotericos philosopbos , Germaniae praesertim ad scholam kanlianam perti- nentesejosquepropagines, prolapsos esse quodam sensu in alium longe pejorem anthropomorphismum , dum non alium Deumadrailtuntnisisubjectivum,quem nonnisi ipsum homineni seu societatem esse demam collegerontSansimoniani.
(1) Hoc fassns estipse J. J. Rousseaa. qui , etsi rejicial mysteria religionis re- velatae , eo quod mente coraprehendi non possunl , parum tamen sibi cohae- rens , loquens de Deo , sic concludit : Enfin plus Je n\!efforce de contempler son essence infinie , moins je la con- nais ; mais elle est , cela me suffit ; moins je ia congois , plus je Vadore, Je m^liumilie, et lui dis : Etre des etres ,je suis , parce que tu ea ; c'est m*elever d ma source que de te mediter sans cesse, Le plus digne usagedema raison est de s'aneantir devant toi; c'estmon ravissement d'esprit, c'estle charme de ma faiblesse de me sentir accabU de ta grandeur (Emile, liv. i?, tom. 3). Ceterum jam ab aliis adno- taturn est oranes diCficultates , quas pro- movent Deistae adversus religionem re- velatam , aeque intorqueri posse ab atheis adversus eos, Cons. cl. Bonelli ^ Esame del Deismo , Roma i83i , cap. 4, pag. 3.
PART. I. CAP. 1. DE DEI EXISTENTIA. 23
DIFFICULTATES. Adversus argumentum physico-theoloyiciim.
48. Obj. prima. 1° Exfortuita atomorum combinatione mundi hujus aedificium atque structura oriri potuit. 2« Nam inter possibiles combinationes , quse a tota aeternitate factae sunt vel fieri pote- rant, bsec continebatur ; sic ex jactatis innumeris alphabeti litte- ris tum llias Homeri tum Virgilii ^Eneis efTici potuerunt. Id multo magis credibile fit , 3® si cogitemus moleculis materiaj propriam inesse affinitatem , ut jam causa queat assignari , cur inter se coa- luerint eo ordine ac dispositione , quam modo conspicimus ; ergo.
49. Resp. ad 1™, Neg. tum suppositum, tum assumptum pro- positi argumenti vere atheistis digni. Negavi suppositum deatomis a se existentibus , cum hoc repugnet , ut patet ex dictis de moto ipsis insito , et tamen necessario ad ejusmodi combinationes effi- ciendas ; est enim materise proprietas inertia , quare moveri non potest nisi motu extrinsecus ei obveniente et communicato. Ne- gavi praeterea assumptum argumenti , quia cum omnia , quae in mundo sunt , ad certum finem ordinata sint , non potuit his finis praistitui nisi ab intelligente ordinatore (1).
(1) Cons. Gerdil. diss. cit., ubi data nunqaam inlerseconvenireac cohaerere
operaostendit impossibileraetabsurdam atomi pntuissent in spatio infinito , ut
esse hypotliesira Epicuri eorumque om- fatetur ipse Lucretius , qui ita canit :
nium , qai eum secuti sunt , non solura «• .7. • ^ • , . ,.
^ oic tibi si fimta semeL primordia
quia in ea plara gratuilo supponuntur, aucedam
quae nulla ratione admitti possunt, cu- Constiiues, cevam dehehant sparsaper
jusmodiesset mulfitudoinfinita atomo- omne
ram , earum necessaria existentia , mo- Disjectare cestus difersi materia ;
tas ipsis insitas et essentialis , gravitas
absque centro , aliaque ejusmodi , quae ^"^ .^^'''"'' ^"""''^ '" ^"^^" Z'"'"^'-
I ., 1.11 1 . '''^« verum
a sana philosopnia abhorent ; sed etiam r /• •, /
* * ' Injinila palam est. ex eo quod se ipsum destruat systema
Epicuri. Si enim ponatur numerus ato- Absurdum Epicuri systemanon minns
morufn infmitDS , atomi commensura- eleganter quam energice everterat ipso
rentur spatio infinito, ideoqae nec mo- Tullius , De Nat, Deorum ^ lib. !•
veri possent; quodsi ponatur finilus,
24 TRAGT. DE DEO.
50. Ad 2°*, Dist. Ab ente intelligente directas ac moderatas, conc; hocsecluso, neg. ob rationes allatas. Addatur, hominem mente atque intelhgentia pra^ditum fortuitae combinationis efFec- tum esse non posse. Hinc etiam responsio habetur ad confirma- tionem desumptam ex possibiHlate Iliadis Homeri aut Virgilii M- neidos per fortuitam projectionem Htterarum. Haec enim adeo absona sunt atque a communi hominum sensu abhorrentia , ut absque temporis jactura refelli non possint. Ad nos recreandos ab ejusmodi atheistarum nugis , prgestat TulUi verba in medium af- ferre. Hic ego non mirer y inquit, esse quemquam , qui sibi per- suadeat , corpora qucedam solida atque individua vi et gravitate ferri, mundumque effici ornatissimum et pulcherrimum ex eo- rum corporum concursione fortuita? Hoc qui existimet fieri po- iuisse , non intelligo , cur non idem putet , si innumerabiles unius et viginti formcB litterarum vel aurece vel quales libet aliquo conjiciantur , posse ex hisin terram excussis annales Etinii .^ ut deinceps legi possint , efjici; quod iiescio an ?ie in uno quidem versu possit tantum valere fortuna, Isti autem quemadmodum asseverant^ ex corpusculis non colore ^ non qualitate aliqua , quam i:oi6ty)zq(. Grceci vocant, non sensu prasditis , sed concur- rentibus temere atque casu , mundum esse perfectumJ.,. Quod si mundum efficere potest concursus atomorum , cur porticum , cur templum, cur domum, cur urbem non potest? quw sunt minus operosa et muito quidem faciliora. Certe ita temere de mundo effutiunty ut mihi quidem nu7iquam admirabilem coeli ornatum , qui locus est proximus , suspexisse videantur (1).
51. Ad 3™ , Dist. Ab extrinseco seu a Deo communicata , conc; a se , neg, Ex nulla enim intrinseca necessitate materiae ejusmodi
^ moleculae hac proprietate afTmitatis pollent , eo ipso quod neces- sitate propria atque intrinseca minime existant.
52. Obj. secunda. 1° Argumentum deductum exmundi struc- tura et ordine non evincit existentiam Dei seu conditoris, sed
( I) De Nat, Deor, lib. ii , cap. 37 , dicta atque ad rem nostram idonea re- ed. Tanr Integer ferc Iiic liber esset ferre qois vellet. exscribendas , si omnia pulcherrime
PART. 1. CA.P. I. DE DEl EXISTENTIA.
25
tantum ordinatoris alicujus atque aedificatoris , nec moralem Dei naturam sufficienter exponit. 2« Tum praesertim eo nomine nutat, quod idea mundi visibilis ipsiusque finalitatis nonnisi subjectiva sit , id est , in mente nostra residens , et quod incertum semper maneat an res , sive objecta , ideis respondeant. Ita Kantius (1).
(1) Kanlius ponit ut fundamentum suae philosophise eopperientiam. Expe- rientia vero juxta ipsum respectu fa- cultatum nostrarum binos fontes habet , et duplici elementorum specie coalescit j oritur nempe a sensihilitate et ab m- tellectu , id est , a passibilitate et ac- tivitate , seu principio passivo et prin- cipio activo. Ipsa rursum componitur ex duplici elementorum specie, quorum alia sunt suhjectiva , alia ohjectiva, Elementa subjectiva nullum habent va- lorem objectivum , nisi ut formae ob- jectivorum , ac propterea in collatione seu comhinatione cnm istis; extra ejus- modi collalionem nullam habent reali- tatem. Hinckantianismusdefmiri potest idealismus transcendentalis ac rsalis' mus empyricus , quoniam ipse nullam admittit realitatem a priori , sed in ex- perientia tantum. Elementa subjectiva, qua3 inveniuntur in nostris conceptio- nibus empyricis , duplicis speciei sunt ; alia sunt in objeclis quatenus sentiun- tur , alia quatenus cogitantur. Aclivitas intellectus consistit in synthesi et in analysi. Ex applicatione horum prin- cipiorum Kanlius omnes demonstralio- nes hucusque datas exislentiae Deireji- cit; Xum ontologicam , quia nonexistit nisi in conceptu nostro ; tum cosmolo- gicam , quia series contingentium est se- ries phaenomenorum (et cum ex contin- gentia phaenomenorum deducitar contin-
gentia totius universi in se spectati, juxta ipsum sophisma conficitur ; causalitas enim juxta criticismum pertinet ad phae- nomena , non autem ad res in se ipsis spectatas ) ; tum denique physico-theo- logicam , quae ab ordine hujus universi progreditur ad evincendam existentiam auctoris sapientissimi ; quia hoc argu- mentum pariter supponit valorem rea- lem principii causalitatis. His omnibus probationibus Kantius in sua Critica ratioms practicce suffecit alias deductas ab idea Dei legislatoris et felicitatis hu- mana3. Kantius igitur , sublatis receptis communi calculo Dei existentiae demon- strationibus , hanc solam suam substi- tuit : Ratio practica necessariam osten- dit societatem felicitatis cum virtute ; ad felicitatem tendimus quatenus sen- slbiles , ad virtutem qnatenus entia moralia. Pro hac societate necessaria immortalitas , remuneratio aut paena fa- tura , Dei cura suis attributis existen- tia. Porro, prosequitur Kantius , cum debeat admitti id quod est necessarii finis nccessarium medium, illa habenda erunt ut vera , non vi cognitionis, sed fide practica, Est enim ratio practica principiumcredendi^ non cognoscendi, Credere , ut ipse explicat , est aliquid admiltere ut verum ex ratione suffi- ciente subjecti , non autem objecti ; cognoscitur autem quod ratione subjecti et objecti certum est. Quare veritates
20
TRAGT. DE DEO.
53. Resp. ad l^, Dist. Ethoc ad intentum nostrum, evincendi nempe adversus atlieos existentiam Dei , nobis sufficit , conc; non sufficit, neg, Etenim athei non solum conditorem negant, sed etiam ordinatorem intelligentia ac libertatepraeditum existere inficiantur; ideoque tot hypotheses excogitarunt ad reddendam rationem hujus universi tam affiibre elaborati. Si igitur ostenderimus , prout ostensum est, hujus mundi dispositionem , pulchritudinem et ordinem necessario exigere quempiam ordinatorem a mundo ipso distinctum , causam jam vicimus. Ethaecquidem ex quadam, ut ita dicam , liberalitate erga impugnatores nostros et juxta eorum principia. Etenim falsum absolute est hunc mundum adspectabilem sive structuram universi non evincere nisi exis- tentiam ordinatoris , non autem conditoris; tum quia in mundo homines sunt , quorum actus hberi non poterant praesciri, nisi ab intelligentia infmitata , et tamen prsesciri debuerunt ; tum quia creatio atomorum omnino necessaria est , cum non potuerint esse a se ipsis. Ceterum huic praemisimus argumentum ex neces- sitate entis ac primae causse deductum. Si haec simul uniantur , demonstratio absoluta evadit. Ad id vero , quod addit Kantius, argumentum istud cosmologicum non sufficienter exponere mora- lem Deinaturam , reponimus falsum id esse , spectata generalitate propositionis ; etenim inter cetera , quae complectitur ha3C univer- sitas rerum , homo ipse reperitur , in quo morahs Dei natura mirabiliter elucet.
54. Ad l^ , Neg. Dato enim , quod idea mundi visibiHs non sit nisi subjectiva (quod pariter ex dictis falsum est ) , attamen existit saltem in mente nostra ac reahs est ; jam vero , si realis est idea ista , ab aliquo producitur a mente ipsa distincto , seu
illae mni postulaia rationia practicoB ; Ergoipsiusdemonstratioparesubjectiva
ad scienlias non pertinent ; vi verilalis, est. Quid si diceretur homo ad solam
vi objectiva carent , non sunt demon- felicitatem teraporalem et sensilem fac-
slrabiles , necessario lamen com ralio- tus ? Raeret ipsius demonstratio ! Qao-
nis legibus connexae. Cfr. Kritik der modo crilicismus degeneret in rationa-
reinem Vernuft ^ pag. 620. Ergo ex lismum , idealismam,elc. ostenditBal-
Kantio existentia Dei , immortalitas ani- dinolti , op. cit. in appendice ad suam
morum , etc. pendet a mero postulato J Metaphysicam generalem.
PART. I. CAP. 1. DE DEI EXISTERTIA. 27
ab aliqua caiisa provenit , haec autem causa nec est, neque esse potest nisi Deus, ipsius hominis conditor, a quo efFectum est, ut homo liac subjectiva idea frueretur ; itaque etsi non constaret, seu nuilum daretur medium , quo demonstrari posset huic ideae respondere res atque objecta externa , non minus firma subsis- teret existentiae Dei demonstratio, in hypothesi etiam adversarii. Dei porro existentia ex principiis ab adversario admissis consti- tuta , progredimur ad ejus proprietates rimandas , inter quas deprehendimus ipsius bonitatem ac veracitatem, ex quibus rur- sum concludimus reipsa existere objecta externa ; quia repugnat summae Dei veracitati ac bonitati nobis ingerere invincibilem illam , quam experimur , inchnationem ad admittendam reahta- tem objectorum , quge in sensus nostros agunt , si haec objecta revera non existunt; deciperemur enim perpetuo, in errorem necessarium incideremus , nec unquam de deceptione et errore moneremur. Hinc etiarn inferas , nos ex principio fundamentali Kantii directe Dei existentiam evincere , indirecte autem realem conformitatem inter ideas subjectivas et objectivas (1).
(1) Everso autem sjsteinate funda- convenienliam , qaara inter felicitatem
mentali philosophire kantianae , neccs- et virtutem deprehendimus , non esse
sario runnt quae ipse deduxit ; jam vero nisi apparentem , et hinc nihil posse
hoc praestitum a pluribusest, qui aper- justa rationem theoreticara , in hujas
tas contradictiones in philosophia kan- auctoris systemale, jure concludi. Ete-
tiana oslenderunt. Consuli inter ceteros nim , at posset affirmari quidquid no-
potest Galuppi , Elementi di filosofia bis videtur , sen se se pfFert ut conve-
tom.nr , Z^e/rirfo/o^rm, Messina 1827, niens, debere aliquando evenire , ne-
lett. XI et XII , praesertim vero in sua cesse esset , juxta Kantium , transcen-
Saggio filosofico sulla crthca della co- dere fmes omnes et limites humani
noscenza , vol. v. Nos enim haec phi- inlellectus. Inductiones igitur rationis
losophis relinquimus. Cl. autem Ros- practica? ac sua posfulata talem nexum
mim {Opuscoli filosofici, W\hno iS^'], habent cuni ratione theoretica , ut ab
vol. I ,p. 108— 109) ostendit Kantium ipsa declarentur gratuita. Ricogliamo
ipsum ademisse snae demonstrationi , almeno di buono , juvat concludere
3cu potius postulato ex ratione practica verbis cl. auctoris , da cosi desolanfe
de existentia Dei , omnem vim , eo filosofia questa preziosa confessione ,
ipso quod non adraiserit hominis na- che Vesistenza di Dio e pur cio , che
tnram fuisse sapienter constitntam , et rienipie il vuoto della umana naturOy
28 TRAGT. DE DEO. - *
55. Obj. tertia. l^ Prsecipua vis argumenti ad distendendam: saltem existentiam supremi cujusdam ordinatoris sapientissimi innititur systemati causarum fltialium ; ast causse finales nullas dantur , ignorantia enim connexionis eventuum particularium cum systemate totius universi eas peperit ; quae proinde in dies magis evanescunt , quo scientia physica in dies proficit magis. Sana philosopliia non videt in istis causis finalibus nisi expressionem ignorantiae , in qua versamur causarum verarum , quae nempe inhaerent rebus ipsis (1). 2° Sane deductio existentiae Dei ex causis finahbus supponit ens supremum agere juxta praestitutos fines , prout agere consuevimus in actionibus nostris hberis ac dehbe- ratis ipsi nos, quod est statuere Deum homini similem, seu anthropomorphismum ; ergo (2).
56. Resp. ad 1°*, Conc, 7naj,;neg. min, Ad ductam vero pro- bationem ex ignorantia nostra verarum causarum , Dist. Sana philosophia excludit principium perperam dictum causarum fina- hum , ex quo nonnulh philosophi sibi arrogarunt exphcationem tot naturae phaenomenorum , conc; excludit veras causas finales, neg. Respui debet a sana philosophia illorum agendi ratio, qui per errorem excogitarunt causas finales ad exphcanda nonnulla phaenomena , quorum veram causam ignorabant , ex. gr. cum per horrorem a vacuo exponebant ascensum aquae per antlias aspi- rantes ; etsicdeceterisejusmodi dicatur, quae utique evanuerunt, quo majores progressus physica assecuta est ; de his non loqui-
cio , che questa natura sente a se me- rale , onde Kant vuole dimostrare la
desima necessario , cio , a cui inces- divina esistenza o non prova nula ,
santemente e irrepugnahilmente sos- o se prova , prova insieme colla divina
pira : confessione che fa il maggiore existenza anche la falsita , e VempoS'
encomio allefilosofief le quali insegna- sihilita del kantiano sistema. Videatar
no essere questa esistensa dimostra- laudati locilatina versioad calcemhujas
hile , e che fa la maggior cbndanna Tolaminis.
del criticismo. Potra Vuomo ahhrac- (I) Ita LaLphce , Essai philosophi-
ciare un sistema , che dichiara im- qtte sur les probabilitSs , Paris i8i6,
possibile dimostrare cio , che alla sua 3® edit. pag. 2.
natura e assolutamente necessario di (2) Hume, Inquiry concern.human
ammeUere?,.. Adunque laprova mo- untlerstanding , sec. xi, pag. i5o, i6o.
PART. 1. GAP. 1. DE DEl EXISTENTIA. 29
mur. Sed si sermo instituitur de causis , quae producunt aliquos effectus ob determinatos fines , quasque propterea finales voca- mus , tantum abest sanam pbilosopbiam eas excludere , ut negare illas non possit , quin neget aliquas causas producere reabter eos effectus , quos producant. Non solum nuUa proinde babetur con- tradictio inter causas pbysicas et causas finales , sed causae pby- sica; finabbus inserviirnc. Quaenam contradictio invenitur inter hanc expressionem : Cor est potentia principalis , quse impeUit sanguinem in vasa ; et abam : Cor est potentia principabs, quae impelbt sanguinem in vasa , ut per totam macbinam animalem diffundatur? Propterea qui rejicit causas finales , statuere debet neque oculum ad videndum , nec aures ad audiendum , nec solem ad illuminandum , nec ignem ad calefaciendum , etc. facta esse, quae quidem assertiones omnes sensui naturae communi evidenter adversantur. Ut boc magis patefiat , ponatur exemplum oculi. Nimirum oculus ita constructus est , ut ab ipso producantur illae modificationes lucis , ex quibus visio consurgit ; ergo , cum ejus- modi modificationes velut causam propriam agnoscant dictam structuram oculi , quarum quidem consecutio seu finis est visio , sequitur talem structuram seu oculum ita constructum causam realem esse cujusdam effectus ducentis ad quemdam finem , ac propterea causam finalem.
57. Dices : Fieri posset ut talis structura sic effecta fuerit , non ut inserviret lucis modificationi , sed ex accidentali rerum eventu seu casu,
58. Resp. neg, Quiaea, quae casu fiunt, non sunt constantia et uniformia , prout cernimus tum in oculo tum iii ceteris corpo- ris nostri organis esse. Secus horologium considerans quis dicere posset spbaerulam , quse constanter et uniformiter movetur ad horas indicandas , id casu praestare , quod esset omnino abso- num (1).
(1) Cons. Raffini , Riflessioni criti- De caasis finalibus etiam fase agit
che sopra il saggio filosofico intorno Bergier , Traitd hist, et dogmat, de la
alle prohahilitd , etc, Modena 1821 , vraie relig. , tom 11, ch. 4« art. 9 ,
part. II , pag. 35 et 54.; ^- >•♦« S ^ seq.
%0 TRACT. DE DEO.
59. Ad 2™, Dist, Id est , esset ex liberis ac deliberatis hominis actionibus , quae ad certum finein ponuntur , analogice assurgere ad Deum , conc; esset Deum similem prorsus bomini officere , neg, Nempe cum tot mirabiles efFectus homo cernat in hac rerum universitate , qui prsestitutos fines habent , atque intelhgat ejus- modi fines non posse adscribi rebus ipsis materiahbus , sed dis- positioni aHcui ipsis extrinsecae, infert mentem aliquam , infinita sapientia praeditam , quae res ipsas ita disposuerit , seu fines illos pecuHares ipsis prsestituerit , et quidem Hbere , quum nihil re- pugnet diversum ordinem Deum potuisse statuere. Physici jam fatentur per se nullam esse intrinsecam rationem, cur corpora potius tellurem versus descendant , quam ascendant (1).
60. Inst. Ex efFectu tota causae essentia cognosci non potest. Nam ex efFectu non possumus nec plures nec aiias proprietates vel qualitates causae tribuere , quam eas , quas in efiectu depre- hendimus. Quare essentiam infinitam divinitatis ex tinita rerum natura cognoscere non possumus (2).
61. Resp. 1° Dato toto argumento , negamus aUquid inde con- tra nos deduci. Non enim hic agitur de essentia Dei cognoscenda , sed de existentia. Resp. 2° Dist. Ex efFectu non possumus essen- tiam infinitam divinitatis cognoscere adaequate , conc, ; inadae- quale, neg, (3).
(1) Cons. inter ceteros D. Haoy , silio , dominio , majestate , virtute ,
Traiti ^Umenlaire de physique , 3° providentia , immensitate ceterisqae
edit.Paris i82i,tom. i , Introduction , ejusdem attributis. Attamen Leibnizins
p. 4 5 abi citat Newtonis opus Opticce accasat Newton , quod non satis alte
lucis , lib, 111 , qoajst. 28. Cons. eliam de Deo senserit, Cfr. Pensdes de Leib-
§4» ^^ ^^ Divisibilitd , n. 28 , art. 11 , nitz sur la religion etsur la morale ,
De Valtraction , n. 29. Hoc ipsum Paris 18 19. Cujus quidem censurae
clariori in lumine ponit J. B. Pianciani moti?um suo loco expenderaus.
S. J. Instituz, fisico chimiche , Roma (2) Hume , loc. cit. p. i5i.
i833 , vol. I , Introdatione , pag. 16. (3) Quomodo ex ordine hujns ani«
et seq. Sed legendus Newton ipse in versi pervenire poasimus ad cognitio-
op, Philosophioe naturalis principia nem existentiae , non solum ordinatori»
mathematica , edit. 2* pag. 284 et sapientissimi , sed etiam conditoris ,
seqq., vol. in-4°, Cantabrigiae 17 13, ostendit Suarez , /^ctojoA.tom. n,disp,
nbi plara magnifice scribit de Dei con- 29 , sect 2, § 9.
PART. 1. CAP. I. DE DEI EXISTEWTIA.
31
62. Inst. 1« Ex hoc argumento physico-theologico non exurgit nisi probabihs conjectura vel praesumptio existentiae Dei ; deberet proinde istud argumentum ab institutionibus theologicis elimi- nari(l). Et sane 2° si nulia certitudo haberi potest , nisi supposita Dei existentia , quse tamen non habetur 3» nisi per fidem , et quae est prima veritas , nunquam poterit ex ratione individuah confici demonstratio Dei existentiae, cum nec de ipsa rationis in- dividuahs existentia , nondum supposita existentia Dei , certus quis esse possit ; acproinde ordinem inverteret , qui sicargumen- taretur : Ego existo , ergo eosistit Deus y vel : Mundus existit, ergo existit Deus (2).
* (1) Sic Siegler , Beitrdge zur ge- schtQhte.etc. nempe, Collationes ad hist. fidei exist. Dei in theoL; et Schleier- macher , Der christ. glaube , etc. seu, Fides chrisiiana, etc. i ,p. i^gseqq. (2) Ita in vol. n , op. Essai sur Vindiff^rence en matiere de religion^ edit. 4% Paris. 1822. Juvat hic non- nulla in mecliura afferre ex iis quae auclorhujus libri sparsimscribitdehoc argumento, ut melins ipsius principia cognoscantur : Tout ce qu^affirme ^omme vrai une raison qui peut se tromperpeut kre faux , tout ce quelle affirfne comme fauxpeut etre vrai. Donc rien de ce qu'affirme une raison fail- lible n*estcertain (Pref. pag. vii). Qu'est Vautorite a laquelle tous les esprits doivent obeir 7 Est-ce Vautorit^ d'un ou de quelques hommes 7 Non ; mais la raison generale manifest^e par le timoignage ou par la parole, Ibid. pag. cxii (ast nonne uni vel aliquot homini- hus Christus dixit : Etintes docete ? Numqnid omncs non tenebantur ipsis obedire ? ) Suis-je certain queje sens ? Quelle autre preuve en ai-je que ma
sensation m&me , ou plutdt je ne sais quelle croyance souvent trompeuse , etc. ( p. ^ et 8 ) , Toute gertitude re- pose sur la connaissance de Dieu ( pag. 4> note). Oublions tin instant que Dieu est , comment pourrez-vous ^trecertaind^une existence impossible , si Dieu n'est pas (n. p. ^5 ). II suf- flt que la raison individuelle puisse se tromper sur un seul principe , sur une seule cons^quence , sur un seul point quelconque , pour que tout ce qui lui parait ivident devienne dou- teux (p, 106). Chercher la certitude de notre existence , c'est en chercherla raison qui vCest pas ennous , ibid. (Hic auctor ut in plnribus aliis locis confun- dit causam existentiae cuni certitudine hypothetica existentiae. Haud dubiesen- sus intimus nobis praebet certitudinem corapletam existentiaenostrae). Aucun Stre crH^ sHl ne commencait pas a dire : Je crois , ne pourrait jamais dire : Je suis , p- 228 ( Ego credo perinde valet ac ego sum credens , ergo afBrmatio : Ego sum , praecedit illam : Ego credo). Dieu pourrait-iltromper
32 TRACT. DE DEO.
63. Resp. Ad l^^Neg. Cum Scripturae perpetuo ad istud argu- menti genus homines provocent. Sic in lib. Job (XII , 7 ) legitur : Interroga jiimenta y et docehunt te ; et volatilia Goeli, et indica' bunt tibi. Loquere terroe , et respondehit tibi; et 7iarrahunt pis' ces maris. Quisignorat, quodomnia hcec manus Domini fecerit'^ Tum in lib. Sapientiae (XIII , 1 et seq. ) : Yani autem smit omnes homines y in quibusnon suhestscientia Dei; etde his , quce viden- tur bona y non potuerunt intelligere cum qui est^ neque operihus attendentes agnoverunt , quis esset artifex. Et alibi passim : adeo ut Apostolus philosophos inexcusahiles vocet , eo quod Deum , ab ipsis lumine rationis cognitum ex iis , quae facta sunt , non glorifica- verint ( Rom. 1, 20 ). Itaque non agitur tantum de probabilitate vel conjectura , sed de certitudine , qua homo ex his, quoe facta sunt, Dei cognitionem habere potest; ahoquin nec vani neque inexcusa- biles dicerentur, qui eum ignorant. Quare hoc argumentum a theo- logia eUminari non debet, quinimo est maxime theologi pro- prium; ut Patres ipsi facto suo ostenderunt (1).
64. Ad 2™, Neg. Hoc enim est commentum non minus antiquitati quam sanae philosophiae contrarium. Nam nisi logice saltem prius constaret de mei ipsius , seu , ut fertur , mei ego exis- tentia , nulla omnino esset via , nulium suppeteret medium sive ad cognoscendum testimonium generis humani, ex quo juxta ad- versarios pendet certitudo existentiae tum Dei tum mese , quod est vere paradoxum, sive ad depreliendendam existentiam reve-
Vhomme , o» lui r^vhler Verreur ? II y tamen quilibel sibi potest ideam effor-
o contradiction dans les termes , car mare vani et erronei illius philosophici
on ne r^vele que cequiest , et Verreur systematis ac novae ejusmodi philoso-
n'e8tpas, p. 128 n. ( Auctor potaisset phandi methodi , qoara merito Grego-
discere ex S. Thoma distinclionem in- rius xvi , in sua encyclica data sub die
ter errorem in rebus et errorem qui est 26 Junii i834 » reprobavit. Ejus verba
in mente. Error in rebns non est seu inferius referemus. Cons. RozavenS. J.
non existit , nt fertur , a parte rei ; ast in op. Examen d'un ouvrage intituU:
error saepe exislit in mente ; etenim Des doctrines philosophiques, ete. A.si'
judicium falsum est operatio mentis , gnon i83i , ch. 4«
ac proinde in ipsa est). Et haec speci- (1) Cfr. Petavius, De Deo , Hb. i,
minis gratia attulisse safiiciat. £x his cap. i et seqq.
PART. I. CAP. I. DE DEI EXISTENTIA. 33
lationis. Nec enim possum cognoscere ea , quse sunt extra me , nisi per media, quse sunt in me; sed si ista media failacia et in- certa sunt, quomodo potero mihi coraparare certitudinem eo- rum, quse extra me sita sunt? Addo Scripturam contrarium om- nino supponere, ut ex allatis testimoniis aliisque innumeris prope , quse aflferri possent , compertum fit. Idem dicendum de Patribus ettheologis, praesertim S. Thoma, qui quinque afFert ar- gumenta physico-theologica ad Dei existentiam evincendam (1).
65. AdS"^, Dist, Utauctorordinissupernaturalis,co«c.;ut auc- tor naturae. Neg, Nam, ut supra animadvertimus , tum per fidem, tum per rationem , Dei cognitio haberi potest (2). Ad id quod subditur de Deo , quod sit prima veritas , dist, Est prima veritas metaphysica, conc; logica Tieg. Hinc neg. conseq. quse praete- rea innititur falso principio , quodscilicet individualis ratio semper et in omnibus casibus fallax sit , quod pariter a sana philosophia respuitur , et logici suo loco docent ; sic ex dictis ruunt cetera omnia, quae subjiciuntur.
DIFFICULTATES.
Adversus argumentum morale.
66. Obj. prima. Incertum estfactum , cui innititur argumentum morale. l^ Plures veteres populi ab antiquis scriptoribus athei perhibentur. 2° Plures recentiores viatores idem testantur de
(1) I p. 9J II, 3. qum etiam philosophi demonstrative
(2) S. Thomas, Contra gentes , lib. i, de Deo probaverunt , ducti naturalis cap. 3 : Est autem inquit, m his , lumine rationis.Et his pariter refelli- qucB de Deo confitemur , duplexveri- tar Bantain , qai negat fieri posse, nt tatis modus, Qucedam namque vera Lomo sola ratione possit sibi compa- sunt de Deo, quce omnem facultatem rare Dei ejusqae attributoram cogni- humancB rationis excedunt, ut Deum tionem. Cons. Avertissement ^ pag»^» esse trinum et unum, Quoedam vero quae assertio pericali plena est etcon- sunt, ad quce etiam ratio naturalis traria Patribas , theologis , imoTelipsi pertingere potest, sicut est Deum esse, Scripturae , ut ex dictis constat. Deum esse unum , et alia hujusmodi ,
T. II. 3
34 TRAGT. DE DEO.
populis sylvestribus recens detectis. 3» Plures adhuc populi nobis incogniti sunt, nihil propterea deistis affirmari potest. Sed quod maximi faciendum est , 4» plures sive antiqui sive recentio- res philosophi atheismuin professi sunt ; 5o porro philosophorum auctoritas praeferenda est opinioni populorum , rudium praesertim ac barbarorum (l); ergo. pif??'
67. Resp. Neg, antec, Ad l^ , Dist. Athei perhibentur, at imme- rito , conc; vere ac merito neg, 'Nemo enim ex antiquis ilHs scripto- ribus, qui diversos populos velut atheos traducunt , eos invisit, sed falsis rumoribus decipi potuerunt, ex eo quod vel idola non colerent, vel numina diversa ab iis , quae illi colebant , adorarent. Hac de causa Judaeos , Christianos , Gallos atheos proclamarunt. Prae- terea in eam sententiam venire potuerunt ex projectis raoribus illorum populorum, ut ssepe etiam factum est. Ceterum adeo constans erat apud veteres factum istud , quod propugnamus , ut prsestantissimi philosophi Plato , Aristoteles , Cicero , Plutarchus, Maximus Tyrius , Epictetus ahique eo usi fuerint ad Dei existen- tiam adstruendam. Epicurus ipse illud admittebat (2).
68. Ad 1"^ , Dzst. Ex nimia inconsideratione ac nimia levitate ducti , conc; rei veritate , 92eg. Etenim postea compertum est eos ipsos populos , quos nulla rehgione detineri antea dixerunt nonnuUi , et divinitatem coluisse , et suos habuisse ritus , etc. (3). Nunc extra omnis dubitationis aleam factum istud habent incre- duli ipsi , nec athei illud amplius inficiantur. Fatentur enim popu- lum , quo magis rudis est ac sylvester , eo magis propensum esse ad
(1) Baiy\e fContin, des Pens^esdiv. habet sine doctrina anticipationem a § 7 ad 3i , item R^p. aux quest. quamdam deorum ? Quam appellat d^un prov. a cap. gS ad 1 13 ; Voltaire, irfioXtj-^tv Epicurus, etc. Et alibi. Essai sur VHistoire gMrale , tom. i , (3) Cons. Bergier , op. cit^ tom. ii , chap. 6, pag. 91. chap. 4» art. 12, §1 et seqq.; Feller ,
(2) Cicero , De natura Deorum , Catdchisme philosophique,\iv. i,chAp» lib. I, cap. 16 : Solus enim , inqoit, i » § 7 ; Tournemine , Rejiexions sur vidit ,primum esse deos , quod in om- VathHsme, ad calcem operis , quod in- nium animis eorum notionem impres- scribitur Detnonstration de Vexistence sisset ipsa natura. Qucb est enim gens , de Dieu , par FSnilon , ed. Lyon 1 8o5. aut quod genus hominum , quod non
PART.
GAP. I. DE DEl EXISTENTIA. 35
deos sibi fingendos (1) ; difficile omnino esse populum invenire , qui quamdam immortalitatis speciem animabus nostris non tri- buat (2). Ex quo concludunt deorum imperium inextermina- bile esse.
69. Ad 3«», Resp. 1° Ergo nihil ex ipsis adversus Dei existentiam concludi potest. Resp. 2» Dist. Ita tamen ut ex analogia conclu- derejure possimus eos a ceteris non dissentire , eo ipso quod ceteris populis similes sunt , conc» ; secus , neg» Cum isti homines ab ea- dem origine proveniant , ac eadem naturae propensione donati sint , nuUum dubium subesse potest eos divinitatis ideam pariter habere , pout semper compertum est illam habuisse omnes , quot- quot detecti sunt. Quod si ahqui athei reipsa reperirentur , velut generis humani monstra spectari deberent , neque ex iis de hu- mani generis sensu judicium effi)rmari posset (3).
70. Ad 4™, Dist. Qui fuerint vel sint athei practici, plures enumerantur, conc; dogmatici sive speculativi , neg. Pauci om- nino isti recensentur, neque unquam sectam constituerunt (4).
71. Ad 5™ 5 Dist, Philosophorum re nempe et nomine , conc; nomine et quidem immerito sibi assumpto, neg, Auctoritas phi- losophorum in iis, quae ad sensum naturae cammunem spectant , nec doctrinam exigunt , sunt minoris auctoritatis , quam popu- lus ipse, si extrinsecam, ut ita dicam , auctoritatem quamdam excipias. Quisenim philosophos dicat eos, quorum philosophia in sola impietatis professione consistit? His igitur naturae monstris merito praeferuntur rudes atque inculti popuH , qui naturae duc-
(1) Syst. de h nat, i part. chap. feratas , ut apud eas nulla suspicio 10 et II. deorum sit.
(2) Ibid. tom. i , ch. i3,pag. 260 , (4) Observat Comes De Maistre in 275, a^^g ; Leitre de Trasibule , pag. opere , quod inscribitnr De VEglise 285. gallicane, lib, 1, chap. 9 : PourVhon'
(3) Certe Cotta apud Ciceronem , neur du genre humain VathHsmejus- De nat, DeorAih, i , cap. 23, nullam qu^a nosjours peut-etre , n^ajamais etS gentium exemplam protulit atheoram , une secte, Imo plures sunt , qul abso- sed contentus fuit vagum ingerere du- lute negant extitisse veros atheos positi- binm , equidem arbitror , inquiens , vos el ex vera persuasione. Cons. Tour- multas esse gentes sic immanitate ef" nemine loc. cit, et Feller pariter loc. cit.
3.
36 TRACT. DE DEO.
tum, communem sensum et ^ntiquam traditionem sequentes, veritatem conservarunt , quam illi nuUa convictione ducti , imo reluctante conscientia obstinate rejiciunt. Nego prasterea suppo- situm ex dictis.
72. Obj. secunda. Dato etiam facto , nihil inde deducitur ; quia haec Dei notio repeti potest 1« ex timore, juxtailludPetronii dictum :
Primus in orbe Deos fecit timor, ardua coelo
Fulmina cum caderent (1); Vel 2o ex ignorantia legum physicarum , qua factum est, ut Deo tribuerentur phoenomena , quorum causa ignorabatur ; 3° ex do- mestica institutione ; 4o ex sacerdotum fraude; 5o ex legislato- rum auctoritate; 6° vel ex quadam propensione homini natu- rali; ergo.
73. Resp. ad 1"*, Neg, Cum videamus apud omnes populos di- vinitatemcoliconviviis, ludis, spectacuhs,diebus festis,etc. Prima sacrificia , quorum mentio fit in historia , sunt illa , quae obtu- lerunt Cain et Abel , quae tamen pro objecto non habebant nisi gratiarum actionem pro acceptis beneficiis et testimonium erga Dei majestatem ac bonitatem. Addatur timorem potius causam esse, cur athei quaerant sibi persuadere Deum non esse; constat enim quo scelestiores homines sunt, eo magis illos dubitare de Dei existentia ob conceptum poenarum metum. Ex quibus merito concludimus timorem potius atheismi originem esse , non autem inductae persuasionis Dei existentiae; non timeretur Deus, nisi prius ejus existentia crederetur (2). Dogma existentiae Dei oppo-
(1) In fragmentis , pag. 6^6 , edit. (2) Cl, Gerdilins agnoscit fontem et
Barmann. Petronius merito dictas est originem aniversalis impressionis om-
auctor purissimcB impuritatis , Ex hoc niom hominam circa divinitatis caltam
aatem aactore malaatas est Kaynal, sive in pra^notione qaadam anteriori jasti
aactor operis, qaod inscribitar Histoire et injasti , qaae incladit prsenotionem
philosophique et politique des deux In- Dei sapremi legislaloris. Praestat ipsias
c?e«, lib, VII, pag. i , suam religionis de- verba afferre : Cantici pure ; ait ipse ,
iinilionem : La religion est Veffet du quanto si vuole il celehre verso : Pri-
sentiment de nos maux et de la crainte mas in orbe Deos fecit timor ; il timor
des puissanccs invisibles. non avrebbe giatnmai pututo creare gli
PART. I. GAF. 1. DE DEI EXISTENTIA. 37
nitur omnibus cupiditatibus ; hinc oritur illa , quam recte comes De Maistre vocavit theophobian seu. Dei horrorem , qua non parum laborant philosophi materiahstae.
74. Ad 2™ , pariter neg, AHoquin quo populi cultiores fierent, minus in Deum crederent , attamen experientia contrarium evin- cit. Physici ac philosophi qui peritiores , iidem et religiosiores quoque fuerunt , ut exempla Nevy^toni , Euleri , Gahlei aUorumque evincunt. Hinc celebre illud Baconis a Verulamio dictum : Leves gustus in philosophia movere fortasse posse ad atheismum ^ sed pleniores haustus ad religiojiem reducere (1).
75. Ad 3°^ , Neg, In primis enim quaeri posset , qui factum fue- rit , ut domestica institutio , quae in reliquis omnibus apud di- versas nationes adeo varia est , in hoc solum fuerit adeo constans ac uniforrais , deinde dicimus non potuisse hujusmodi institutionem induci , nisi prsecessisset cognitio existentiae Dei.
76. Ad 4"*, Neg. AHter deberet prius supponi sacerdotes quam Deus , ad cujus cultum sacerdotes instituti sunt , quod est absur- dum. Sublata enim idea Dei nuUum jam locum habere potest sa- cerdotium , quod ad Deum honorandum assumitur.
dei nella fantasta degli uomini , se gli altri uomini castigata per lo male ,
non avesse gid trovata la mente loro che ne ricevono , e sea questa nozione
imbecuta delle nozioni del giusto e morale del giusto e delV ingiusto non
delV ingiusto , per le quali conoscendo andasse nqturalmente unita la preno-
essi le loro scelleraggini e condannan- zione almeno confusa del snpremo le-
doleinternamente , e degne stimandole gislatore, il quale prima delV areopago
di vitupero e di castigo , comingiassero e prima degli editti del pretore ha se-
aprovare i crudeli rimordimenti della gnato ed impresso con eterni caratteri
macchiana coscienza, Nequesto timore e vivaci la legge , che vieta V omicidio,
eccitato dalla coscienza del delitto piii e il tradimento , e rende odioso allo
oltre sarebbe proceduto , ne ad altro- scellerato stesso lapropria malvagita.
avrebbe potuto indurre gli uomini , Cons. in Discorso preliminare delle
che a cercare un compenso contro la disposioni dello spirito nello studio
vendetta degli altri uomini , ne mai della religione , pag. 77 et seqq. opp.
avrebbe avuto forza di fari ideare un edit.Rom.tom.ix.Gitatiloci versiolatina
punitore in cielo , se creduto non aves- ad calcem hujus voluminis invenitur.
sero 5 che Viniquita e rea in se stessa , Cons. etiam Cicero, lib. i, De legibus. non solo dafuggirsi , perche viene da- (l) De augm, scient. lib. i.
38 TRAGT. DE BEO.
77. Ad 5°» , Eadem ratione negatur , nisi enim prius in populis viguisset persuasio existentiae Dei , nunquam potuissent legisla- tores eo medio uti ad populos in officio continendos. Idea Dei et religionis anterior est qualibet societate (1). Facta ac monumenta historica contrarium evincunt. Non desunt ex atheorum antesig- nanis , qui ejQTutiant divinitatem maximum esse regum hostem (2) , non potuit propterea ab ipsis excogitari.
78. Ad 6*", Dist. Ex propensione homini naturali una cum persuasione, conc; ex sola propensione in sensu adversarii, neg. Nullum utique dubium est hominem in se experiri veram indi- gentiam religionis , ac proinde existentiae Dei ; non minus enim Deus cordi nostro necessarius est, quam cibus nostrae sustentationi. Attamen baec propensio non excludit imo supponit intimam per- suasionem Dei existentis , quem omni hominum classi et ordini coeli ac terra ac omnia et singula objecta perpetuo praedicant ; siquidem impossibile est , ut homo identidem extra se veluti rap- tus ex naturoe contemplatione secum non reputet conditam eam esse , a suprema , omnipotenti ac sapientissima causa qu2e se prodit in maximis et in minimis objectis eorumque mirabiU re- latione, motu, legibus, etc.
79. Obj. tertia. 1° Errores non pauci universales fuerunt , uti echpsium et meteorarum timor, opiniomotus sohs circa tellurem, astrologia judicaria , polytheismus atque idololatria , aHaque non pauca; ex unanimi igitur populorum consensione frustra Dei exis- tentia adstruitur; prsesertim 2*^ cum nullus populus fuerit, qui rectam de Deo notionem habuerit, 3^ ipsis Judaeis non excep- tis (3) , qui neque ejus spiritualitatem , neque immensitatem ag-
(1) Gons. opnsculum Origine des tamenti libris. Qaod ut pateat , operae lois , des arts et des sciences , part. i , pretium ducimus aliquod ex ipsorum lib. I , chap. I. Cons. etiam Feller , op. libris teslimoniam promcre. Sic enim cit. n. 91 et seq. scribit Wegscbeider , op. cit. § 9, n. a :
(2) Sic auctor libri cui nomen Essai Omnino modus , inquil , quo idea nu- sur les prSjuges, pag. 887. mmis a diversis populis effecta est ,
(3) Rationalistae in hac sententia sunt, magnopere pependit a reipubliccB for- Judaeisminime rectara Dei ideam fuisse, ma , quas apud alios populos alia ex- neque talem exhiberi in Veteris Tes- taret, Sic regimen patriarchale , quod
PART, 1. GAP. I. DE DEI EXISTENTIA. 39
iioverunt , sed nationalem existimarunt , ut ceterae gentes suos liabebant. 4^ Cum vero perinde sit male de Deo sentire ac Deum ipsum destruere, ex generali polytheismo jure iterum concludi- tur nuUum esse argumentum, quod ex humano consensu deducitur.
80. Resp. Ad l'», Dist. Universales et constantes, neg,; uni- versales , subdist, ita tamen ut eorum causa et origo cognoscatur , conc; ita ut non cognoscatur, neg. In primis igitur adnoto ejus- modi errores non fuisse adeo universales , prout universahs est persuasio existentiae Dei , multo minus constantes prout constans est sententia de Dei existentia , ut patet ex facto. Praeterea novi- mus originem ejusmodi errorum. Sensuum illusio induxit opi- nionem de solis motu. Ignoratio causarum echpseon earum ti- morem injecit, ut cometarum iraprovisa apparitio , subitique aharum meteorarum casus (1) , astrorumque opinata animatio or- tum fortasse dederunt astrologiae. Neque philosophi hac in parte sapientiores populo fuerunt (2). Polytheismus atque idololatria , ut suo loco ostendimus, nonnisi serius inductse sunt, neque ita obtinuerunt , ut vestigia ubique non occurrant idese seu notionis cujusdam supremi numinis , quae semper conservata est ac nuUibi penitus extincta (3). \ ^
81. Ad 2"! , Dist. Ita ut omnis ver^ Dei notio ab ipsis exulave- rit , neg.; ut novis fuerit processu temporis superstitionibus foe- data, conc; ut patet ex dictis. Addo hic agi de existentia Dei , non autem de recta vel erronea ipsius divinitatis notione.
apud Israelitas primo bbtinuit^ facil- ejusque angelos tamquam Deo homi-
lime ad monotheismum eos perdusitf nibusque infensissimos metuant. Soli
nisi hanc numinis nOtionem ab ^gyp - tandem rationalistae parum in mundam
tiis repetere tnalueris, Ceterum raris- monotheismum intulerant. Sic etiam
sime monotheismum existere omni Kaefer , BibL theolo, i , 58.
mbdo purum, vel JudoBorum docet (t) Ita ipse La Place in suo Essai
exemplum, qui Deum iamquam sibi philosophique , elc, pag, ^ et seqii, , qni
t'yX<^^tov [localem ) , aliarum gentium his abutitur ad suum finem.
diis longe potentiorem ( quod suo JocO (2) Conf. Cicero , De natura deo-
confutabimus) , et ipsorum Christia- rum , lib. i, cap. i3 et seqq. edit.
norum incultiorum , qui partim tri- Taur.
theismus et cultum hominum sanc- (3) Cons. Feller ^ op. cit. n. gS.
iorum prw se feriint, partim Satanam
40
TRAGTc DE DEO.
82. Ad 3*» , Neg. Grandiores enim Dei ideae , sensus sublimiores divinitatis in Judaeorum scriptis reperiuntur , eos nostri poetae adeunt atque oratores , ut ab iis conceptus suos hauriant. Quod vero subdunt adversarii de angustis ideis Judaeorum circa ipsius spiritua- litatem , immensitatem , etc. , satis refellitur ex iis , quae leguntur Jerem. XXXII , 17, et seqq. , ubi sic propheta ad Deum orat : EcGe tu fecisti coelum et terram in fortiiudine tua magna , et in brachio tuo extento; non erit tibi difficile omne verbum, Quifacis misericordiam in millibus, . . fortissime, magne etpotens. . . magnus consilio et incomprehensibilis cogitatu ; cujus oculi aperti sunt super omnes vias filiorum Adam, etc. Et alibi : Numquid non co&' lum et terram ego impleo , dicit Dominus ( Jerem. XXI , 24 )? Hincusitataapudillosjurandiformula : Yivit dominus y in cujus conspectu sto ; ut alia innumera omittam , integra siquidem Scrip- tura fere esset exscribenda. Commentum porro recentiorum Pro- testantium biblicorum est , quod dicitur de idea nationah Dei apud Judaeos recepta^ ac dolendum quodaliqui ex nostris idem adoptare non erubuerint (1). Orta est hsec opinio ex eo , quod Deusse exhi- beat velut specialem hebraici populi patrem ac defensorem; quod verissimum est, obpeculiare foedus Deum inter ac populum illum initum. At haec confundenda inter se minime sunt, cum immane distent. Quod attinet ad ceteras gentes, non moramur.
83. Ad. 4^, Neg, Cum enim ex eodem principio a diversis diversae sive bonae sive malae consecutiones deducuntur, patet omnes principium illud admittere , quod pro se omnia suffragia ac generalem consensum habet. Quaecumque sint ideae , quas sibi populi cuderunt circa divinitatem , certum est eos in ipsa admit- tenda divinitate conspirasse. Potest quis decipi in assignando vero horologii opifice , numquid propterea decipietur in aliquo opifice ejusdem assignando ? Omnes quaerunt felicitatem , at non omnes
(1) Inter celeros Fr. Oberthiir in sua maximumque profitebantur , ut unum
Idea hiblica Ecclesice Dei , vol. i , sucb gentis et Palcestince terrce Deum,
edit. alt. Solisbaci 1828, pag. 107 , pdtentiorem tamen quocumque alio
scribit : Ipsi maximam partem Israe- aliarum gentium et terrarum numine
litw , Deum , quem unam , summum sibi cogitasse videntur.
PART. 1. GAP. II. DE DEl TJNITATE. 41
conveniunt circa felicitatis objectum ; alii enim in honoribus , alii in divitiis , in voluptatibus , etc. illud coUocant : numquid prop«- terea negari potest hominem ad felicitatem inchnari ? Falsum itaque est , quod ab atheistis assumitur , perinde esse diversas divinitatis notiones admittere ac nuUam admittere, Quod Deus existat, vox naturae est, ideoque constans et uniformis; multi- plices vero ac depravatse de Deo sententise non sunt nisi pecu- liares uniuscujusque aberrationes , circa quas propterea populi dissenserunt , quaeque non extitissent , nisi praecessisset idea divinitatis. Eadem ferme ratione ac omnes , qui christiano nomine censentur, conveniunt circa existentiam et veritatem Christianismi , sectae autem ac Protestantismus sunt corruptiones pecuHares inductae circa christianam professionem, et circa quas mirifica semper fuit inter sectarios discrepantia (!)•
CAPUT II.
DB DEI UWITATE.
84. Adversantur unitati Dei polytheistae , sive plurium deorum cultores. An ejusdem erroris rei traduci debeant, qui vulgo diia- listcB audiunt , seu assertores duorum principiorum , praesertim inter eos, qui ex Christianis prodierunt, res valde implexa est, de quibus infra agetur. Tritheistae pariter ejusdem perversitatis traducuntur , eo quod tres divinas personas , non solum relatione, sed natura praeterea ac substantia reaUter distinctas affirmarint.
85. Polytheismus hcet antiquissimus sit , ac longe lateque diffiisus , est tamen monotheismo posterior , ejusdemque corrup- tio , prout jam observatum est ; veritas in his praesertim necessario est anterior errore , cum error in mente nostra non sit nisi cor- ruptio veritatis. Documenta historica id apertissime evincunt (2).
(1) Gons. Segneri, LHncredulo senza facile coHigitur, Jore propterea, saltem
scuaa, part. i , cap. 3 , § 8. hic, Jahn scribit : Qui contendunt
•(2) Id apertissime evincit liber Ge- primam hominum religionem fuisse
neseos , in quo caltas unias Dei ab ipso feticismum , seu cultum creaturarum ,
mundi exordio obtinaisse traditur. et idololatriam , a priori confingunt
Ex historia veteram popaloram idem historiam , et gratis sumunt homineH
42
TRACT. DB DEO.
Hinc assentiri non possumus nonnullis neotericis, qui temere affirmant etiam apud Hebraeos polytheismum praecessisse notioni existentiae unius Dei.
86. Etsi vero idololatria proprie sumpta confundi non debeat cum polytheismo , ad eum tamen revocari solet ob superstitio- num necessitudinem. Idololatria tum latiori tum stricto sensu accipi potest. Stricto enim sensu est cultus superstitiosus imagi- num , quae vel ut dii habentur , vel falsos deos repraesentant. Latiori et theologico sensu idololatria dicitur quicumque cultus , qui exhibetur tamquam Deo cuivis objecto sensibili, naturah vel manufacto. i is
87. Haec pecuHarem et accuratam disquisitionem postulant ob exortas aetate hac nostra qusestiones. Ut autem ea , qua par est , perspicuitate progrediamur , duo in primis distinguenda sunt , objectum et subjectum idololatriae , seu spectari debet idololatria tum a parte rei , ut fertur, tum a parte colentium.
88. Ex parte objecti multiplex distinguitur idololatria ; ac l^ sabcBismus, seu astrolatrta^ seu cultus astrorum, utsunt sol, luna, stellas eorumque imagines ( Exod. XX ,4,5; Deut. IV , 16 , 19 ; V , 8 , 9 , ) ; 2*» zoolatria , seu cultus animalium^ , ut sunt quadru- pedes , aves, insecta, pisces, serpentes , etc. ( Rom. I, 23); 3° anthropolatria , seu cultus hominum , eorumque simulacrorum, qui robore , potentia aut prudentia valentes , in alios vel benefici vel malefici, demum defuncti divis accensebantur (1). Recentiori sevo , florente hcet philosophiae studio , sceJeratissimi quique reges et imperatores adhuc viventes templa obtinebant, in quibus a sacerdotibus sacrificiis colebantur (2). 4® Cultus rerum sensu carentium, ut sunt terra , mare , venti , fluvii , ignis , lapides ,
'in cogmtionibus semper ascendere et Qucest, Tuscul, r, 12, iSj De nat,
nunquam descendere , quod universa DeOr. i , 4^ ; iii , i5, 28; Diodorus
historia , et proesertim historia reli- slcnlxis, y, ']^,So)¥\.Josei)h, ^rchasol.
gionis refellit, quce permultos descen- lib. ix , 4 ? ^* Hinc dii mortai passim
sus, et etiam HebroBorum frequentes in bibliis dicuntar.
in idoldlatriam relapsus memdrat, (2) Cfr. Joan. AlberliFabricii, ^t-
{ Archoeol. § 4^0) • bliographia antiquaria , Hambarg.
(1) Herod.lib. 1, i3i, i44 jCicero, 1760, pag. 367.
PART. I. GAP. II. DE DEI UNITATE. 43
plantae, etc, ; ad qiiam idololatrise speciem reducitur feitctsmus , seu cultus illorum idolorum , quce ex lapide , ligno , etc. quisque sibi ut deos efformat. 5° Dcemonolatria, seu cultus daemonum; pleraque enim gentes malignos spiritus deos credebant, eorum- que imagines venerabantur , ut ^gyptii Typhonem , et Mehestani Ahrimanium et innumerabiles ejus dsemones. Diversa autem haec numina cogi posse et quiescere et dormire et ad sacrificia , in ahis regionibus oblata,tamquam adepulasproficisci credebantur(l). Quumque diversi sexus fingerentur, pleraque etiam in matrimo- niis vivere , imo adulteria patrare , et cum hominibus se commis- cere existimabantur» 6° His addendus est cultus imaginum rerum alstractarum , famae , concordise , pietatis , fidei , fortunae (2) , nec non malorum, sive physicorum, ut febris, orbanae, infortunii, etc. sive moralium , ut contumeliae , imprudentiae (3). His omnibus velut diis altaria erigebantur et templa.
89. Ex parte subjectiy seueorum qui foedishis superstitionibus tenebantur , multiplex pariter distingui debet ratio tendendi in ejusmodi numina pro varia colentium opinione , cultura , aetate seu aevo rudiori et incultiori. Multitudo seu populiis recensita objecta eorumque simulacra vel omnia vel saltem pleraque ut vera numina habebat , quibus sacrificia , preces , vota offerebat , ut ex dicendis constabit. Ahi autem statuas ut sedes saltem deo- rum existimabant , in quas numina per consecrationem tamquam incantamentum cogerentur; hinc illis quoque motus humani tribuebantur (4). Afii solem pariter , lunam ac sidera ut deos colebant , dum alii illa velut deorum sedes , aut symbola et emblemata venerabantur. Sequiori tamen aevo philosophi non- nulli pluraHtatem deorum ut unius ejusdemque divinitatis sym- bola et attributa varia atque operationes spectarunt ; seu verius, mythologiam et poetarum commenta hac ratione exponere conati sunt (5).
(1) Iliad. 1,4^3* 4^4? ^09» fiii ; W Cartias, lib. iv, 11 ; Diod. si- Locianns in Z)«a/. desacrificiis; i Reg. Culng^ lib. xvii , cap, ^6 ; Plin. Hist, xviii, 27 , 28. natur. lib. xxxviii;, cap. 4; conf. Joan,
(2) Cic.De nat, Deor. lib. 111, i6,23, Alb. Fabric. op. cit.
24; Deleg. lib. 11 , cap. 8 , ed. Taur. (5) Cfr. S. August. De Civit. Dei ,
(3) Plin. Histor. natur. lib. iii , 5. lib, vi ; Lact. Div. Inst, lib. ▼. et vi
44
TRAGT. DE DEO.
90. Ex levi hac polytheismi idololatrici cultus adumbratione , sub dupKci respectu considerati , colligitur 1» non omnes quidem ethnicos pari superstitionis gradu sorduisse , sed alios plus alios minus ; 2° infertur non omnes simulacra ut deos habuisse , sed plures illa vel ut sedes deorum , vel saltem ut divina quadam vir- lute praedita existimasse ; 3° quod consequens est , non omnes et singulos cultu absoluto , sed multos solum relativo cultu eis hono- rem impendisse ; 4» rudiores quosque sive multitudinem , nempe populum, tum in pluraHtatem deorum credidisse , tum passim eorum eflSgies ac simulacra pro veris numinibus habuisse , iisque cultum tribuisse absolutum ; 5«» cum pleraque ejusmodi numina reali carerent objecto , vel saltem destituerentur objecto sensibus et vita praedito , cujusmodi ex. gr. erant omnia numina abstracta superius recensita , yel etiam Jupiter , Mercurius , Venus , etc. , infertur reos idololatriae proprie dictae eos omnes fuisse, qui solo cultu relativo eorum colerent simulacra.
91. Quoad priores idololatriae species vix ulla est controversia; ast non modica viguit et viget circa rehquas postremas duas. Pro- testantes enim plerique , ut faciliorem viam sibi sternerent ad accusandam Ecclesiam catholicam idololatriae in cuitu imaginum , commenti sunt omnem ethnicorum cultum perinde ac cultum IsraeHtarum , qui accusati frequenter sunt in Scripturis idolola- tricse superstitionis , fuisse semper relativum , nusquam vero ab- solutum , atque Israelitas reos tantum in eo fuisse , quod efiigies veri Dei contra legis praescriptum venerati fuerint , non autem quod falsa numina reipsa coluerint. Neoterici autem nonnulli scriptores his annis , Protestantium vestigia hac in parte premere haud veriti, duo affirmarunt: 1° Ethnicos plurahtatem deorum minime admisisse , 2« eos idola non coluisse nisi ut diversa simu- lacra unius veri Dei, ut sic adstruerent comensum communem generis humani in unius Dei veritate admittenda.
92. Nostrarum igitur partium esse debet ostendere 1° ethnicos , imo et Israehtas infideles, passim polytheismi criminesepoUuisse, 2« eosdemque idololatrise proprie dictae reos pariter passim extitisse.
93. Nunc vero praestat nonnulla breviter perstringere ex iis,
PART. I. CAP. 11. DE DEl UNITATE. 45
quae ad dualismum spectant. Doctrina de duobus principiis inter ethnicos antiquissima est ac longe lateque , inter orientales prae- sertim, difFusa (1). Ortum fortasse duxit ex corrupta traditione lapsus angelorum , tentationis ac transgressionis primorum paren- tum. Nonnulli Protestantes sibi visi sunt depreliendere dualismi vestigiaapud Judaeos , maxime ab exilii Babylonici temporibus (2); sed perperam, Ex Christianis dualismum instaurarunt Cerdon, Marcion , Apelies et Manes, a quo Manichaei, qui per plura ssecula Ecclesiam infestarunt. Oblivioni a non paucis saeculis datus erat dualismus , quum Bayle , lascivienti ingenio suo plus quam par esset indulgens ^ omni arte ac vafritie illius argumenta instaurare atque in novo lumine ponere aggressus est , tum in suo dictiona- rio , tum in aliis operibus passim.
94. Tritheismus vix natus , opera prsesertim cujusdam Philop- poni, in sua obscuritate jacuit (3). Ariani tamen ac Sabelliani Catholicos tritheismi jamdiu accusarunt. Gibbon veritus non est hanc ipsam calumniam sanctis Patribus , acerrimis Arianismi impugnatoribus , denuo impingere (4).
95. Ex his erroribus leviter deHneatis ad quaestionis, quam suscipimus , dilucidationem patet , muneris nostri esse !<> statuere Dei unitatem ; 2« ex hac propositione veluti principio quodam generaliconstituto,propositionesrehquastamquam totidem corol- laria deducere , sive adversus polytheistas atque idololatras , sive adversus duaHstas. Quod enim spectat ad tritheismum, quem non vacat hic speciali ratione refellere , de eo commodius agemus in tractatu de Trinitate , ubi Catholicos et Ecclesige Patres ab im- pacta calumnia vindicabimus. Sit igitur
(1) Cf. Ramsay , Discours sur la novarantPetrusFayditelAnt. Oehmbs. mythologie. Hic posterior vulgavit Moguntiae 1789
(2) Wegscheider, § 7, n. 6 , aliique tractatum de Ded etunoettrino, quem apnd ipsum, ibid. Universitas Coloniensis anno i^gorefa-
(3) Joan. Damasc. De hceres, n. 83, tavit et damnavit.
edit. Lequien. Ex recentioribus cfr. (4) Hist, Casus Imp, rom, cap. 20
Petav. De Trinitate ,\ih. i, cap. 10, et 21 , inter quos recenset profanus
§ 9; Bergier , Dict» de th^ol. art, Tri- homo S. Gregorium Nazianzenum ct
*A^i«me; saeculo superiori triteismum re- S. Athanasium.
46 TRAGT. DE DEO.
PROPOSITIO L Deus unus est.
96. Haec propositio de fide est, ut patet tum ex Symbolo Nicaeno ac Constautinopolitano : Credo in unum Deum ^ tum ex Concilio Generali Lateranensi IV , Cap. Firmiter, ubi in fidei catbolicae pro- fessione dicitur : Firmiter credimus et simpliciter confitemur , quodunus solus est verus Deus. Sensus autem propositionis est, ut Deus unus dicatur numerice , non autem specifice , adeo ut nonnisi unicus et singularis naturae Deus sit admittendus.
97. Ejusdem propositionis veritas non solum ex omnibus illis Scripturae testimoniis evincitur , in quibus perpetuo Dei unitas praedicatur, ut Deut. VI , 4 : Audi Israel : Domimis Deus noster, Dominus unus est; et Marci XII , 29 : Audi Israel Dominus Deus tuus y Deus unus est^ et alibi passim ; sed etiam ex ratione , seu ex ipsa notione Dei. Deus enim , ex dictis, est ens , quo nibil majus cogitari aut dici potest , est ens necessarium, a se, aiter- num , infinitum omnique perfectione praeditum ; jam vero quod ejusmodi est , non potest nisi unum esse , alioquin si plura pone- rentur, ipse Dei conceptus acnotio destrueretur, quae necessario unitatem includit , cum dii pares omnes et aequales in hypothesi pluralitatis deorum admitti deberent , vel alii aliis inferiores , quod non minus absurdum esset atque a Dei notione abhorrens.
98. Hinc merito Tertullianus sic Marcionem , pluralitatem deo- rum invehentem , energiceperstringebat:i?ewm, inquit, ut scias tmum esse dehere , qucere quid sit Deus , et non aliter invenies. Quantum humana conditio de Deo definire potest, id definio , quod et omnium conscientia agnoscety Deum sumnium esse mag^ num,„ Cum de isto conveniat apud omnes ( nemo enim nega- bit, Deum summum magnum quidesse y nisi qui poterit Deum imum modicum quid e contrario pronunciare , ut Deum neget auferendo quod Dei est^ : Quce eritjam conditio ipsius summi magnif Nempe ut nihil illi adcequetury idest, tit non sit aliud summum magnum; quia sifuerit^ adcequabitur ^ et si adcequa" bitur, non eritjam summum magnum , eversa conditione, et,
PART. I. GAP II. DE DEI UWITATE. 47
ut ita dixerim, lege^ qucB sumino magno nihil sinet adwquari. Ergo unicum sit necesse est, quod fuerit summum fnagnum , par non habendo^ ne non sit summum magnum,,. Proi?ide DeuSj cum summum magnum sit, recte veritas nostra pronun- ciavit : Deus y si non unus est, non est.... porro summum magnum unicum sit necesse est; ergo et Deus unicus erit , non aliter Deus , nisi summum magnum; nec aliter summum mag- num , nisi parem non habens ; nec aliter parem non habens , nisi unicus fuerit (1).
99. Eadem ratione argumentantur Cyprianus, Athanasius, Hilarius , Lactantius , Joannes Damascenus , apud Petavium (2) , et S. Thomas , Contra gentes (3) , tum in Summa (4) , ubi eamdem veritatam ostendit et ex Dei simplicitate et ex infinitate ejus per- fectionis , tum denique ex unitate mundi , seu ex unitate , quae elucet in ordinatione mundi. Quae quidem aliaque ejusmodi argu- menta evolveremus , nisi ageretur de re nunc temporis non ne- cessaria , cum polytheismi error obsoletus sit , nec praeterea vacet in hoc refellendo diutius immorari.
DIFFICULTATES.
100. Polytheismus non excluditur a Sacris Litteris, imo quo- dammodo iis insinuatur. 1° Deus enim iis nominibus designa- tur, quibus indoles religionis judaVcoe antiquioris polytheistica panditur; cujusmodi est nomen CD^rJ/K ( Elohim) apud He-
brajos usitatum in plurali numero. 2° Historia docet ceteras religionis species , in Asia repertas , polytheismo superstructas fuisse , et 3° ipsos Israehtas , cultus rehgiosi mosaici quasi quo- dam jugo oppressos, quavis data opportunitate ad idololatriam reversos esse (5). Quare 4° in Veteris Testamenti libris non una eademque numinis idea pura , sed ea potissimum obtinuit notio , quag Deum praedicat mundi creatorem (Gen. I, 1 ; Ps. XCVI, 5; Is. XL, 28), naturam celsissimam (Ps. CXLV , 3) , alii naturae
(1) Contr. Marcionem , lib. i , cap. (3) Lib. i, cap. ^2.
3, edil. Rigalt, (4) Part. i, quaesl. 9, art. 3.
(2) De Deo , lib. i , cap. 4. (5) Ita Wegscheider , § 52 , d. d.
48 TRAGT. DE DEO.
nulli , neque aliorum populorum diis comparandam ( Exod. XVIIl, 11 ; Deut. III , 24 ; Jos. XXIII , 7 ; Ps. LXXXVI , 8 , 9 ; CXL , 5 et seqq. ; Isaiae XIX , 1 ) , omnium rerum , et sensu quidem peculiari Israelitarum eorumque reipublicae summum dominum atque mo- deratorem ( Exod. VI, 3; Jos. XXIV; Jud. II, 24; Ps. XX, 2 , 7 , et aliislocis) , quem propterea TiV\> Jehovah, quod nomen
Dei Israelitis eyxwp&y (^indigetis seu localis) proprium recte voca- veris (1) ; ergo.
101. Resp. Neg, antec. Ad \^ , Neg, Nemo enim est qui nes- ciat in linguarum usu non tam ad vocum etymologiam vel originariam significationem quam ad sensum , quo usurpari con- sueverunt, attendi debere, ut innumeris exemplis, petitis sive a linguis antiquis sive modernis , ostendi facile posset. Cum autem falsum sit adversariorum principium de indole polytheistica israe- liticse religionis antiquioris, cujus ipsi nullum documentum refe- runt, hinc jure negamus hoc indicatum fuisse per Dei nomina plurali numero expressa. Sane Moyses , loquens de populo israeli- tico , dum adhuc in sua infantia esset, aperte contrarium suppo- nit , imo exprobrat infidelitatem ejusdem populi in cultu, quem idolis ac diis gentium praestitit, velut novitatem, dicens : Immo- laverunt dcemoniis et no7i Deo , diis quos ignorahant, novi res* centesque venerunt , quos non coluerunt patres eorum , Deum qui te genuit dereliquisti, et oblitus es Domini creatoris tui, Hinc Moyses semper unicum Deum exhibet in creatione , in pa- triarcharum cultu, a quibus Hebraei originem traxerunt, eum vo- cando Deum Abraham , Isaac et Jacob , cui jamdiu sacrificia ob- tulerant Abel et Cain ac postea Noe (2).
102. Ad 2«^, Neg, historiam docere ceteras religionis species fuisse superstructas polytheismo , quumpotius contrarium doceat. Etenim historia omnium antiquissima est mosaica ; jam vero his- toria mosaica aperte tradit in mundo prius obtinuisse monotheis-
(1) Ibid. tamen , per Franc. Xav. Frilz, etc. in
(2) Cons. UeberdenMonotheismua, Ephem, theoL edit. a D. Jos. Pletz. etc. sea De monoiheismo tamquam anno 6 , fasc. iii.
primitiva religione humanitatis ten-
PART, 1. CAP. n. DE DEl T7NITATE. 49
mum , nec nisi posl diluvium saltem positivis documentis ostendi potest inductum fuisse inter homines polytheismum , et quidem per successivam defectionem , quae magis crescebat , quo magis homines recedebant a primaeva institutione per veri Dei obHvio- nem. Hinc videmus tum in ^gypto tum in Chananitide longius conservatam notionem unius Dei, ut patet ex Gen. XII, 18, ubi Pharao agnoscit se a Deo flagellari ob vindicatam sibi uxorem Abraham , tum ex cap. XI V, 18 et seqq. ubi Melchisedech rex Sa- lem ut cultor unius Dei exhibetur 5 rursum ex cap. XX ^ 3, 4, 11, Abimelech Regem Gerarae monotheistam fuisse patet ; ut alia do- cumenta omittam , quae tum in libris mosaVcis , tum in libris Job, Josue et Judicum expendi possunt (1). Itaqiie non monotheismus poly theismo supertructus est , sed contra poly theismus , deficiendo a priore rehgione , invaluit , ut Protestantismus , sive hsereses de- ficiendo a rehgione cathohca desciverunt sub nova lege.
103. Ad 3°^ , Neg. suppositum, Israelitas nerape propter legis suae oppressionem , ad idololatriam reversos esse , ut patet ex dictis', ipsi enim potius ceterarum gentium scandalo , quod ob ip- sorum oculos semper versabatur, trahebantur faciU seductione ad illorum deorum cultum , qui omnibus cupiditatibus favebat , habita praesertim ratione rudioris ac materiahs indolis ilHus po- puH , qua factum est, ut observat S. Augustinus (2), ut illo ri- tuum apparatu , velut sepe , divina Providentia circumcingeretur, ne difilueret ad ritus finitimarum nationum ; et his non obstan- tibus forsan defluxisset , nisi Deus speciaH ratione ei prospexisset.
104. Ad 4"^ , Dist, In sensu exclusivo quorumcumque ahorum deorum , conc; alio sensu , neg, Lex enim Mosaica luculentissime unum et solum Deum praedicat et aHum quemcumque exclu- dit ; palmaria sunt verba , quibus sic Deus loquens inducitur ( Deut. XXXII , 29 et seqq. ) : Vtdete quod ego sim solusy et non sit alius Deus prceter rne y ego occidam et ego vivere faciam, per- cutiam et ego sanabo, et non est^ qui de manu meapossit eruere^
(l) Ex libro Job , qui fortasse est (2) Tract. ix in Joan : Sacrificia
omnium antiqnissimns , patet mono- illipopulopro ejus carnalitateetcorde
theisraum etiam apud genliles adhuc adhuc lapideo talia data sunt , quihus
plene viguisse. teneretur , quominus in idola defluerei,
T. II. 4
80 TRAGT. DE DEO.
levabo ad ccelum manum meam ^ et dicam ; vivo ego in mternum : quibus magnifice non soluin unitas , sed et omnipotentia et aeter- nitas Dei praedicatur. Notandum porro est ex Jegis praescripto Is- raelitas istud Moysis canticum memoriae mandare debuisse, nun- quam propterea potuerunt absurdam opinionem adoptare de diis municipalibus , ut vocant , ac patriis aliarum gentium; aeque lu- culenta sunt verba , quibus ibid. IV, 35, Moyses sic populum com- pellat : Ut scires quoniam Dominus ipse est Deus , et non est alius prceter eum. Ut cetera brevitatis studio prsetermittam , quae ex reliquis sacris voluminibus , prophetarum praesertim , qui po- pulum revocant ad legis prasscripta , habentur.
105. Quod si interdum videtur institui comparatio inter Deum Hebraeorum aliarumque gentium deos, ejusmodi comparatio non fit nisi juxta persuasionem illarum gentium , quae in suis diis gloriabantur , non autem in rei veritate , quum viderimus aper- tissime alios deos explodi. Adde passim inScripturis deos gentium dcemonia vocari , ut Levit. XVII .^1 \ Et nequaquam ultra im- molabit hostias suas dcemonibus , cum quibus fornicati sunt; tum Deuter. citato cap. XXXII , 17 : Immolaverunt dcemonio; Psalm. XCV , 5 : Omnes dii gentium dcemonia y et alibi passim. ApertenegantScripturaedeosgentiumdeosesse,utDeut. XXXII, 21: Ipsimeprovocaveruntineo, quinoneratDeus; IVReg. XIX, 18 : Non cnim erant dii, . . Nunc igitur Domine Deus noster salvos nos fac de manu ejits, ut sciant omnia regna terrce , quia tu es Dominus Deus solus; et alibi saepe. Cum haec igitur de diis gentium passimin Scripturis Veteris Testamenti praedicentur, qua ratione dici potest secundum Israelitas fiiisse illos vere deos , li- cet inferiores Deo , quem ipsi colebant ?
106. Atque hinc pariter excluditur , quod ultimo loco assere- batur , Judaeos Deum suum ut indigetem seu localem ac pa- trium , iyx^piov T\\7\^ habuisse adinstar aliarum gentium. Fieri
utique potuit , ut rudes nonnuiii , in idololatriam proni , hanc for- tasse opinionem adoptarint , sed aliud est loqui de singulis , aliud de spiritu ac sensu totius gentis, ut adversarii faciunt, qui et in €0 peccant , qucd ex analogia aliarum gentium argumentum du- cunt ad hebraicam nationem , quasi et ipsa imbuta fuerit eodem
PART. I. CAP. II. DE DEI UNITATE. 51
errore , in quo gentes ceterae versabantur , quae pessima quidem est argumentandi ratio. Nonne ridiculum se praeberet, qui vellet ad- scribere Ecclesise catholicaeabsurda, quibus Protestantismus scatet ? Haec tamen methodus est bibhcorum rationalistarum , qui et hanc ideam fixam , inter ceteras , adoptarunt de Deo locah Hebraeorum; cum tamen nuUa gens sit , quae tam alte de Deo senserit , ejusque in gentes omnes dominatu , quam natio judaica, quemadmodum patet ex Psalmis , in quibus gentes passim invitantur ad laudan- dum Deum.
107. Inst. Nec pauca nec levia sunt hujus opinionis fundamenta in sacris Bibliis ; Deus enim 1° plurah numero , Gen. 1 , 26 , loquens inducitcr : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; tum ibid. cap. IT , 18 : Faciamus ei adjutorium si- mile sibi^ et cap. III, 22 : Ecce Adam quasi unus ex nohis , et alibi. Hanc etiam 2° Christus ipse indicat ilHs verbis : Ego dioci : Bii estis , quibus (Joan.X, 34) ipse se comparat; atque 3° Apostolus, I Cor. YIII, 5 : Si quidem sunt dii multi et Do- mini multi, Sane 4^ si non repugnat juxta christianam doctri- nam plures esse personas divinas reahter distinctas , nec repu- gnat plures deos esse, qui plus minus eamdem divinam naturam participent (1) ; ergo.
108. Resp. IVeg. antec, Ad probat. Dist. Ad insinuandam plu- rahtatem deorum, neg.; ad indicandam pluralitatem personarum in Deo , ut Patres exponunt , vel aUa de causa , conc. Cum Moyses constanter monotheismum absolutum velut primarium legis articulum ponat , non potuit profecto iis verborum formulis uti , quae favere possent polytheismo , a quo perpetuo nititur ab- ducere israeiiticum populura ; quare vel dicendum in praedictis lo- cis , in quibus Deum plurali numero loquentem inducit , insinuare pluralitatem personarum in Deo , ut Ecclesiae Patres communi con- sensu exponunt atque interpretes cathohci , et antiquiores ipsi
(1) Argamenta , quse in favorem po- sis, jam dilaimas in tractata De vera lylheismi desami possent ex miracalis religione , part. i , n. 226 et seqq. atqae vaticiniis et oracaloram respon-
52
TRAGT. DE DEO.
Protestantes (1), quod nos pro certo habemus , cum nulla alia expositio satisfaciat (2) ; vel aliam rationem faisse, qusenos lateat, promiscue usurpandi numerum pluralem pro singulari. Cete- rum alter textus ex Gen. II , 18 , desumptus hebraice est numero singulari : I^^Tl^C^J/K faciam ei , etc.
109. Ad 2*" , Neg, Christus enim se comparat judicibus vel pro- phetis , ad quos sermo Dei factus est , et quidem relate ad solam denominationem , non autem naturam divinam , ut patet ex con- textu , et nos suo loco ostendemus.
110. Ad 3°^, Bist. Qui tales dicantur ex ethnicorum hominum opinione , conc; qui tales sint , necj, Non alium esse sensum Apos- toli contextus evincit.
111. Ad 4™, Neg, paritatem. Personae enim in Deo non dis- tinguuntur in natura , quae una eademque in omnibus est , sed in relationibus ; dii autem totidem distinctis naturis ac diversis necessario constant. Sed de hoc argumento in tractatu de Trinitate.
(1) Cons. Critici sacri , vol. i , ad haec loca.
(2) Clericas hic adnotat emphasin qaamdam in illa locatione faciamus , etc. Rosenmiiller eam repetit ex linguae censaetadine , nam et in aliis lingais mos est , at interdam plarali namero , de se loqaentes , singali ntantar homines. Sic Job. XIII , 2 , 3 ; 11 Reg. xiv , i4 , nbi David in eadem orationis serie sin- galarem et plaralem nameram promis- cae de se uno adhibet , ii Reg, xvi , 20. Ad versamaatem 22 , cap. 3 Geneseos : Ecce Adam quasi unus ex nohis , etc. manifestam est , inquit , Deum , dam prima pluralitatis persona loqaitar , sibi
conjungere ceteros daemones D^*i7N
At,praeterqaam qaod allali textas ad rem non sunt , ul cuilibet eos attente per- currenti palam liet , ne unus quidera addaci potest , in quo Deas de se plu- rali numero loquatur , si eos excipias , in quibns non solum Ecclesiae Patres, et veteres ipsi Protestantes , verum ipsi Rabbini non obscure insinuant plura- litatem personarum induci, at interce- teros oslendant Martini in Pugione fidei, et Galatinus De arcanis cath, veritatis , et post ipsos D. Drach , Deuxieme Lettre d'un Rahhin con- verti , sect. iv, pag. ^5 et seqq. Pa- ris 1827.
PART. I. CAP. II. DE DEI UPflTATE. 53
PROPOSITIO II.
Ethnici vel polytheismo proprie dicto vel idololatrico cultu ahso- luto vel passim utroque simul se commacularunt,
112. Hsec propositio est tum adversus illos Protestantes , qui in solo relativo imaginum ac idolorum cultu crimen idololatriae constituunt, atque inficiantur idola ipsa per se etlinicos coluisse, tum adversus illos neotericos, quos supraindicavimus, qui nuUum unquam fuisse polytheismum proprie dictum adstruunt, neque idololatriam absolutam.
113. Evincemus autem ejusdem propositionis veritatem tum ex sacris litteris , tum ex monumentis ecclesiasticae ac profanae antiquitatis quoad utramque partem. Diximus autem vel poly- theismo, vel absoiuto idolorum cultu, ne quis putet nos conten* dere omnes prorsus ethnicos in ea fuisse sententia, idola per se deos fuisse ; scimus enim noii omnibus rudemhanc stetisse opinionem
114. Jam vero ethnicos in primis polytheismum proprie dictum admisisse , seu coluisse plures deos proprie dictos, l^^omnia illa os- tendunt Scripturarum oracula , quae objurgant infideles de plura- litate deorum , cujus rei documentum lucuientissimum exhibent Acta Apostolorumcap. XIV. Ex occasione miraculi patrati aPaulo et Barnaba Lystrienses levaverunt vocem suam , lycaonice dicen- tes : Dii similes facti hominibus descenderunt ad ?ws, et voca- bant Barnabam Jovem^ Paulum vero Mercurium ; in turbas vero ac sacerdotera , qui ilhs sacrificare volebat, insilientes, dixe- runt ApostoH : Viri, quid hoec facitis? et nos mortales sumus, similes vobis homines^ annunciantes vobis ab his vanis converti adDeum vivum , qui fecit coelum ette?'rdm, etc... qui in prce^ teritis gfinerationibus dimisit omnes gentes ingredi vias suas, Ex quibus habemus ethnicos in multitudinem seu pluraUtatem deorum reipsa credidisse , eum errorem praeteritis generationibus com- munem fuisse , et ad revocandas eas ab ejusmodi errore Apostolos esse missos a Christo Domino. Hocautem ethnicos praestitisse, abs* que respectu ad verum Deum , luculentissime declarat Apostolus , scribens ad Galatas : Sed tunc quidem ignorantes Deuni, iis , qui
54 TaACT. D£ 0£0.
natura non sunt dii, serviebatis ( Gal. IV , 8 , ). Sic in Veteri Tes- tamento Achior (Judith. cap. V) meminit multitudinis deoruni, quos Chaldsei colebant. 2« Idem evincuntomnia loca , in quibus dii gentium nominantur dii alieni, dii patrii uniuscujusque gentis, quae innumera prope sunt. 3° Illa pariter testimonia , quibus ar- guitur infidelitas Hebraeorum , qui , cum a Deo recederent , ut se- querentur gentium deos , dicuntur fornicari , adulterari , etc. Hisce objurgationibusplenaesuntScripturae , acpraesertim prophe- tarum volumina (1), metaphora ducta exinde quod , derelicto uno veroque Deo gentis israehticae sponso sive marito , diis falsis per summam infideHtatem adhsererent.
115. Quod praeterea idololatriae crimen consisteret in cultu ab- soluto idolorum , id pariter luculentissime evincitur 1° ex iis lo- cis , quibus reprehenduntur idololatrae, dicentes hgno : Pater meus es tu ; et lapidi : Tu me genuisti (2) ; quod coluerint opera ma^ nutim suarum , opera manuum hominum , ut in prophetis pas* sim , ac prsesertim Isaiae cap. XLIV , ubi graphice describitur stu- piditas idololatriae , dum faber hgnarius exhibetur fecisse idolum, et curvatur ante illud et adorat illud et obsecrat^ dicens : Libera me , quia Deus meus es tu (3). 2^ Ex iis in quibus admonentur Hebrsei idola gentium deos non esse ; quo spectat integrum ca- put VI Baruch : Videbitis^ inquit, in Babylonia deos aureos et argenteos et lapideos etligneos in humeris portari^ ostentan-^ tes metum gentibus ; videte ergo 7ie et vos similes efjiciamini fac- tis alienis y et metuatis , etmetus vos capiat in ipsis; et , recensitis diversis idoiolatrarum ritibus ac multiplici idololatriae specie, ea- dem semper ratione concludit : Sciatis quia non sunt dii^ nec timueritis eos. 3« Demum ceteris omnibus omissis , quae in eam- dem rem ajfferri possent , facta ipsa id ostendunt in Scripturis re- censita, ex quibus seligimus historiam idoli Bel et draconis(Da-
(1) Exod. xxxiv, i5, i6;Le?. xvii (2) Jer. 11,27.
7 ; XX, 5 , 6 ; Jud. 11, 17 ; viir , 27 (3) Cfr. Exod. xx, 23 j xxxiv , 17 ;
33 ; Psalru lxxii , 27 ; cv , 3g ; Isaiae xxxii, 4? Sapient. capp. xii-xv; Isaiae
xxni , 17 ; Jerem. 111 , i _, 6, 8 ; Ezech. 11 , 8 et seqq.; Daii. v, 4 5 Jcr. x. VI , 9 ; XVI , i5 et seqq. Oseae 1,2,
PART. I. CAP. II. DE DEI UNITATE. 55
iiiel XIV ). Bel enim credebatur Deus vivens , quem propterea non solum cultu absolulo prosequebantur Babylonii , sed praeterea ap- ponebant ei per singulos dies escas , vinum , etc. ; id dicatur de dracone, quem ut Deum immortalem colebant et adorabant (ibidem); ut alia praeteream. Ex bis interim patet negari non posse , nisi fides Scripturae detrabatur , ethnicos tum plures deos coluisse , tum idola pro veris diis babuisse , ac tamquam deos ab-» soluto cultu veneratos esse.
116. Nunc prasstat tandem propositionem documentis eccle- siasticis et profanis ostendere et confirmare. Ac primo quidem Ecclesia3 Patres , qui profecto longe melius quam nos paganorum tbeologiam ac religionem cognoscebant, quum plures ex ipsisex paganismo ad cbristianam veritatem venerint, et assidue adversus ethnicorum erroresacsuperstitionemtuncvigentem pugnaverint, aperte utrumque propositionis nostrae assertum testantur. Ipsi enim non minus confutant eos , qui simulacra sive metallica sive lignea sive lapidea ut deos colebant , quam eos qui divinitatem tribuebant Jovi , Apollini , Veneri , Minervae , qui non fuerunt nisi horaines , eosque , qui cum illis antiquis philosopbis , sub istis diversis nominibus , mundum ejusque partes inteUigebant. Quare vero? Nisi quia inter ethnicos omnes harum superstitionum ac idololatriae species inveniebantur. Hinc ahqui sectabantur in reli- gionis negotio fabulas poetarum , alii sensum philosophorum , plerique demum existimabant simulacra ipsa veros deos esse , ita ut philosophi ipsi praeclarissimi traherentur a multitudine ad simulacrorum cultum , quasi revera dii essent , ut testatur Ori- genes , loquens de Platone et Socrate (1). Hinc Minutius Felix in
(1) Haec sunl ejus verba , {Contra kovo^ (pdetprou uvB-ptivov -Trpoa-Kvyovfrccf
Cclstim , lib. vf , n. 4) * 'AAA' ol rot- iU rtft^v , (pcta-h , iKtlvou' e<r$-* on d^f
ctZrce, TCtfi rou rnr^urov uyot&ov 'ypetfpcttris Kctrct^Qcttvovrctg fAir AiyvTrrim i-TCt ru
Kotrct^ctlvovTtv iU Tlitfcttictj-^fotriv^o/xtvot Trtntvcc , *i nrfecTFoc^ctj tj if^trcc, id est ,
&s B-tS r^ 'A^ri^t^t' Kott o-^'o(jtivot rv^v Sed illi ^ qui de summo bono talia
vTca i^tcorZv iirtnXovf^(vt!v Trotvviyvftv.... scripserunt , in PircBum descendunt,
eiXtKrfvofcc rS 'ATp^^XtiTTtA uTroh^ovns' DianoBut Deo preces oblaturi , inter-
xect Xa-rtv l^tHv rovs eVi <ro<piu. /uiyci futurique feslo db imperita multitu-
^povoCvrus Kcti B^toXoyiM, efcotafcctrt ti- dine celebrato,,,,gallumque persolvunt
56
TaACT. DE DEO.
Octamo y disserens de idolo pro Deo liabito , inquit : Quando igitur hic nascitur? Ecce funditur , fahricatur , sculpitur, Nondum Deus est, Ecce plumbatur , construitur , erigitur; nec adhuc Deus est. Ecce ornatur , consecratur , oratur; tunc postremo Deus est, cum homo illum voluit et dedicavit, Eadem ratione loquitur S. Justinus (1). Athenagoras vero in Legatione pro Christianis y cap. XVII , non solum defendit Christianos ab accusatione illis impacta , quod idola ut deos non agnoscerent , sed praeterea confutat hunc errorem ostendendo Deum et idola infinito inter se intervallo distare, deinde cap. XVIII exponit nonnullorum explicationem : Sedquoniam aliqui dicunt ejusmodi simulacra imagines tantum ac representationes siv^e effigies deo- rum esse y etc. (2) , ideoque idola coli cultu relativo respondet alia ratione. Ex hoc habemus ethnicos plerosque idola absolute coluisse , nonnullos cultu relativo , admittentes tamen pluralita- tem deorum, Id ipsum testantur Tatianus (3) , Lactantius (4) , Theophilus Antiochenus (5) , Tertullianus (6) , Prudentius (7) ,
JEsculapio..,. illos videre ek de sua sapientia theologiaque gloriantes per- vohi ad pedes imaginis corruptihilem hominetn reprwsentantis , ejus colendi gratia ; et interdum cum ^gyptiis ad volucrum , quadrupedum , repti- liumque cultum se dejicere,
(1) ApoL I , cap. 9.
(2) 'Evu TOtfvy ^etTi rtvis tiKovcis fiU thut TctvTccf , B-tovs ^t , i<p' ols ul
ttKOViS , K, T. A.
(3) Orat. adv, Grcec. cap. 9 , tam XXXIII ; et xxxiv ; ipse Tatianas se pro- fitetar testem ocalarem.
(■4) Div, Inst, iib. 11 , capp. 2 et 4« (5) j^d Autolyc. lib. 11 , cap. 2 , abi loqaens de simulacris afiirmat, quod ii ipsi , qui ea confecerunt , accedunt , ut ea adorent , et ea Deos esse existi- mant ; '^E^^cvrut /ntru vTrou^vs fcut ttu-
fUTU%tas„. ttS TO TTpoTKVVttV UOTOtS j X-^t
i^yoZvTui B-iovs uCtovs, Quid clarius ?
(6) ApoL n, XIII et seqq. abi osten- dit plas pati deos ethnicoram , dum fa- brefiant j quam Christiani dum tormen- tis subjiciuntur : Ungulis , inquit, de- raditis latera Christianorum , at in deos vestrosper omnia memhra validius incumhunt ascice et uncinoe et scohinoB» Cervices ponimus ; anie plumhum et glutinum et gomphos sine capite sunt dii vestri.,., ignihus urimur^hoc et illi a prima quidem massa , etc. In- stant ibidem elhnici : Sed nohis Dii sunt....
(7) / Cathemerin. \h hymno viii , kal. Januarias :
Nam cceca vis mortalium , Fcnerans inanes ncenias ,
PART. 1. GAP. II. DE DEI UNITATE, 57
S. Athanasius (1). Sed praestat audire Arnobium exponen- tem sensa sua circa idola, cum adhuc paganus esset : Venera" bar, inquit , o ccecitas ! nuper , simulacra modo ex fornacihus prompta , in incudibus deos et ea; malleis fabricatos y elephantO" rum ossa ; picturatas veternosis in arboribus twnias si quando conspeoGeram ^ lubricatum lapidem et ex olivi unguine sordida- tum, tamquam inesset visprcesens y adulabar , affabar^ et bene- ficia poscebam nihil sentiente de trunco ; et eos ipsos divos , quos esse mihi persuaseram , afficieham contumeliis gravibus (2). Nunc qugerendum subest , utrum potius credendum sit ita tes- tantibus de re , quae sub oculos ipsorum cadebat , et cujus ipsi pars fuerant, an recentioribus quibuscumque contrarium efFu- tientibus.
117. Demum ne longiores simus in re non necessaria, finem huic propositioni facimus duorum ethhicorum testimoniis , quo- rum unus est Horatius, cujus versus jam retulimus in tractatu de vera rehgione , ex hb. I , sat. TIII : Olim truncus eram, etc; alter est Seneca , qui in libris morahbus ita de paganis scribebat : Simulacra deorum verierantur, illis supplicant genu posito , illa adorant, illis per totum assident diem aut adstant, illis stipem
jaciunt , victimas cwdunt ; et cum hasc tantopere suspiciant ^ fabrosy qui illa fecerunt, contemnunt, etc. (3).
118. Si igitur verus polytheismus dicendus est, in quo plura-
Fel cera , vel saxa algida , deserant , quando ipsorom commentis
y^eL ligna credehant Deum. adversantur. et rnrsum in Peristephanon , hym. (B) ApudLactant. loc. cit. cap. 2.Cfr.
in laudem Vincentii Mart. V.BaAlns^Suitede lareponaea VHist.
(1) Orat. cont. gent. 22, i3 , i5 , des Oracles , V^ part. chap. 11 eti2. edil. Maurin. ubi pariter expresse tradit Integrum confici posset volumen et aper- artifices opera sua ut deos salutare , tissimis Patrum testimoniis , qui expro- B-ioig TF^oa-uyo^tvtfj cfr. etiam S. Greg. brant gentibus cultum deorum et si- Naz. Orat. xxxv. mulacrorum , et quidem absolutura.
(2) Adv. Gent. lib. 1 , n. i3. Et Nec rainus clara suntmonumenta,qu3e hoc etiam dictum sit adversus eos , qui nobissuppeditantauctoresprofani. Dio- tisum loquendi unicam , aut saltem genesLaertius invitaStilponi8,lib. 11, praecipuam , legem statnunt ad expo- refert hunc philosophum exilio mulc- nenda sacra Biblia , el tamen Palres tatum fuisse ab Atheniensibus , eo quod
58
TRAGT. DE DEO.
litas deorum proprie talium admittitur et creditur ; si polytlieis- tico cultu , qui deos in simulacris venerantur , commaculati sunt dicendi ; si rei idololatriae stricte sumptae censendi sunt, quotquot vel credunt numina idolis inclusa , vel idola ipsa ut deos habent ; cumexdocumentis , sive ex Scriptura sive ex omni antiquitate sa- cra et profana depromptis , evidentissime constet ita se se gessisse ethnicas gentes , concludendum igitur est ethnicos vel polytheismo proprie dicto , vel idololatrico cultu absoluto , vel passim utroque simul se commaculasse , quod demonstrandum nobis assumpsi- nius , tum adversus Protestantes , tum adversus neotericos scrip- tores.
119. Quanquam hi postremi advertere praeterea deberent ad Xoncilium Tridentinum, quod sess. XXV, in decreto de sacris
imaginibus, mandat : Imagines porro Christi, deiparce Virginis, et aliorum Sanctorum in iemplis prceserttm haberidas et reti- nendas y eisque debitum honorem et venerationem impertiendam, non quod credatur inesse aliqua in iis divinitas vel virtus y propter quam sint colendce , vel quod ab eis sit aliquid peten^ dum, vel quod fiducia in imaginibus si(f figenda ^ veluti olim fie- hat a gentibus , quce in idolis spem suam collocabant. Ergo ex Conc. Trid. gentes putabant inesse idolis aliquam divinitatem vel virtutem , aliquid petebant ab ipsis , fiduciam in iisdem figebant spemque suam in idolis coUocabant , ideoque verum ac proprie dictum poly theismum , veram ac proprie dictam idololatriam pro- fitebantur.
DIFFICULTATES.
120. Obj. prima. 1° Idololatria non est negatio alicujus dog- matis, sed violatio praecepti , et quidem omnium primi , ejus
dixerit Minervam Phidiae non esse di- dum tamen ab editione Vesantina
vinitatem. Cfr. historia , qaam refert anni 1826, cai nescio qai e schola
Flav. Jo8eph,y/rcAflBo/. lib xviii, cap. 3, neoterica addidit nolas ad disseminan-
n. 4 > pag» 877 6' seqq. edit, Haver- dam novam doctrinam , proat prajstidt
camp , de maliere, quae patavit secum in hoc articulo , in quo Bergier aperta
Deo congressam , etc, Cons. Bergier fronte contradixerat iis , quas poslea
Dict, art. Idole , idoldtre , etc. Caven- neoterici auctorcs invexcrunt.
PART. 1. CAP. II. DE DEI UNITATE. 59
nempe , quod praescribit Dei adorationem et quidem solius Dei, Sic 2° idololatrarum crimen consistit juxta Apostolum in eo quod, cum cognovissent Deum , non sicut Deum glorificaveriint j aut gratias egerunt ^ sed evanuerunt iii cogitationibus suis.,. , et co- lueru7it et servierunt creaturce potius quam Creatori. ( Rom. 1 , 21 , 25 ) ; quod S® congruit cum eo quod idem Apostolus , scri- bens ad Thessalonicenses , de ipsorum conversione ait : Conversi estisad Deuma simulacriSfServire Deovivoetvero; adThess, I, 9, et I ad Cor. XII, 2 : Scitis , quoniam cum gentes essetis , ad si- mulacra muta prout ducebamini euntes, 4** Homo enim, utpote sensuum suorum servus , in se experiebatur indigentiam sibi Deum verum , unicum , aeternum et invisibilem repraesentandi sub ali- qua imagine, ut ipsa Idodlola.Tpelaq (idololatriae) vox exprimit, cultus nempe imaginum; atque ita 5° honoratus est creator in operi- bus suis splendidioribus , quse facta sunt totidem symboia divi- nitatis (1).
121. Resp. ad l'", Neg. idololatria enim est tum negatio dog- matis , scilicet unius Dei , tum violatio praecepti prohibentis de- ferre creaturae ador^tionem uni Deo debitam, vel etiam falsis diis cultum debitum Deo vero. Ex allatis enim documentis , sive ex Scriptura , sive ex Patribus atque scriptoribus paganis , con- stat idololatras passim in errore versatos fuisse pluralitatis deo- rum , ideoque dupliciter peccasse et in dogma et in praeceptum. Paulus enim et Barnabas non unus , sed duo dii , Jupiter et Mer- curius, existimati sunt (2).
122. Ad 2"» , Dist. Respectu paucorum philosophorum , conc. ; respectu multitudinis ac populorum , neg. Patres enim atque in- terpretes, exponenteshunc locum, conveniunt in eo restringendo ad philosophos , qui utique cum Deum cognovissent naturali ra-
(1) Essai sur l^indifference y en ipsoram cuUa late ac fuse disserit , ntatiere deReligion,iom. m ,pag. 'ji perpetuoqae supponit coli simulacra et 75. lapidea ac ligna ut vera numina. Cfr-
(2) Cfr. Euseb. De Prcep. evang. etiam Card. Gerdil. m suo Saggiod^in-- lib. V, cap. I et seqq. usque ad cap. struz. teolog. opp. edit Rom. tom. x , 16, ubi non solum de numinum ac pag. 279, seqq.
simulacrornm muUitudine , sed et de
60
TRACT. DE DEO,
tione ex pulchritudlne hujus universi , nec eum glorificaverunt , nec ejus unitatem et veritatem praedicaverunt , se se potius in cultu externo et pubhco accommodaverunt multitudini colenti plures deos , prout ipsis exprobat S. Augustinus , et patet ex his- toria (1). Hanc porro esse mentem Apostoli eruitur his ex verbis, quae omisit adversarius : Et dicentes se esse sapientes stidti facti sunt. :kk!1 .
123. Ad 3™ , Dist. antec. Ducebamini ad simulacra falsorum deorum , conc; unius veri Dei, neg. Id ipsum dicatur de aHo textu epistola^ad Corinthios ; in hac enim ipsa epistola (I Cor. VIII , 5.) Apostolus expresse scribit : Nam etsisunt quidicantur diiy sive in coelo, sive in terra {siquidem sunt dii multi et domini multi); no- bis tamen ufius Deus; et loquitur juxta errorem et sensum gentium,
124. Ad 4"», Neg. idololatrarum crimen praecise constitisse in efformandis et colendis imaginibus symbohcis unius veri Dei. Ahoquin Cathohci, qui pariter Deum in imaginibus symbo- licis seu formis , sub quibus Deus interdum apparuit patriarchis et prophetis, repraesentant , essent idololatriae turpissimae rei, prout eos accusant haeretici (2); quod impium et absurdum est. Falsum praeterea est vocem {^(AokoLxpeia.^ designare seu exprimere, ut adversarius autumat , cidtum imaginum ; significat enim cultura vel servitutem falsarum imaginum , quibus nempe nullum reale objectum respondet , ut fuse ostendit Bellarminus adversus Henricum Stephanum aliosque haereticos , hanc ipsara etymo- logiam Id^ikou obtrudentes (3).
125. Ad 5«^, Neg. Sed, ut patet ex dictis , idololatrae, veri Dei obliti, non creatorem, sed falsos et inanes Deos honora- verunt.
126. Inst. 1° Saltem sub multitudine diversarum formarum
(1) S. Aug. De civ, Dei , lib. vi, cuisse plaralitatem deoram , et tam
cap. lo. Gons. P. Ballas in opere, factis tara scriptis passim cohonestasse
Jugementdes SS. Peres sur la morale idololatriam apad populuiri.
de la Philosophie paienne , lib. i, (2) Coos. Bellarm. De reliquiis et
cap. 7 , vol. r , in-4°, Strasbourg 1719; imaginihus Sanctorum, lib. 11, cap. i3.
ubi innameris prope documentis osten- (3) Ibid. cap. 5. dit pliilosophos fuisse idololalras ac do-
PART. 1. GAP. II. DE DEI UWITATE. 61
idololatria reducebatur ad cultum spirituum , qui per hoc uni- versum difFusi sunt , et ad cultum hominum , qui putabantur evecti post mortem ad gradum potentiae ac perfectionis , secun- dum quem spiritibus coelestibus appropinquabant (1). Hinc 2» ostensum est idololatriam nil ahud unquam fuisse , quam cultum spirituum bonorum et malorum , et cultum hominum illustrium, id est , quoad rem ipsam nil ahud quam cultum Angelorum et Sanctorum (2). Sane 3« difRcile potest intelligi paganos aUigasse his diversis spiritibus veram notionem divinitatis. Si enim res bene perpendatur, 4ononneunitasnecessarioincluditurin hacnotione? Dici propterea oporteret homines credidisse pluralitatem unius seu unici Dei (3) ; neque enim pagani credidissent plures deos, si non habuissent notionem Dei (4). In hanc 5^ propterea sen- tentiam conspirant CathoKci, Protestantes , philosophi, ut patet sive ex Beausobre in Historia Manicheismi, hb. IX, cap , 4, tom. II,pag. 654 et 655 , sive ex Voltaire in Dictionario phi- losophico^ art. Reliyio ^ quaest. 11(5). Quare 6® poterat quis esse idololatra , etsi nullam negaret veritatem , neque Dei supremi existentiam , ut Judaeorum exemplum ostendit , neque providen- tiam , neque praecepta justitiae (6) ; ergo.
127. Resp. ad l^^^Dist. Id est, aHqua species idololatriae , conc; idololatria universim sumpta , neg. Cultus spirituum et heroum eratutique unusexramisidololatricaesuperstitionis, sed non con- stituebattotamidololatriam. Scriptura enim testatur ethnicos co- luisse , et quidem cultu absoluto , solem, lunam, lapides et lignum, et ab ipsis petiisse beneficia , hberationem a mahs , etc. Et haec erat idololatria multitudinis ; recolantur probationes.
(1) Essai sur Vindifference , loc. II faudrait donc dire que les hommes cit. pag. 82. croyaient a la pluralite d'un Dieu
(2) Ibid. pag. 107 et 108. unique.
(B) Ibid. ( pag. iio et iii ) : 7/ (A) Pag. 11 1 , n. s : Comment les
est difficite que Von 8'entende soi-meme, paiens croyaient-ils dplusieurs dieux,
quand on pHtend que les paiens atta- s'ils n^avaient pas la notion de Dieu ?
chaient d ces divers espriis la vraie (5) Pag. 11 3 ad 1 1 5.
notion de la divinite. Qu^on veuille (6) Pag. iSa : On pouvait §tre ido-
bien y r^JUchir : Vunit6 n^entre-t^elle Idtre sans nier aucune vM6, pas n^cessairement dans cette notion?
62
TRACT. DE DEO.
128. Ad 2™, Neg. Si enim hoc ostensum esset , demonstratum pariter fuisset Scripturam sanctam nos decipere , dum affirniat ho- mines coluisse deos , qui oculos habent et non vident , aures ha- bent et non audiunt , habent os et non loquuntur ; neque dixisset pariter Psalmista : Similes illis fiant qui faciiint ea , et omnes qui confidimt in eis (1).
129. Ad 2°^, Vist, Si admitteretur, ut contendit adversarius , ethnicos alhgasse veram notionem divinitatis diis suis , conc. ; tunc enim habereturcontradictio in terminis ; si contra admititur, ut admittendum revera est , una cum omnibus Patribus et theo- logis , ethnicos veram amisisse divinitatis notionem , dum admi- serunt plures deos, neg. Etenim omnes Palres ac theologi de- monstrarunt , sive ex Scriptura , sive ex factis et documentis luculentissimis , viguisse polytheismumproprie dictum apud vete- res paganos , prout etiamnum existit apud hodiernos idololatras. Quo posito , necessario jam sequitur polytheistas reipsa veram divinitatis notionem amisisse; ahoquin in ejusmodi absurdam opinionem nunquam delapsi fuissent, ut admitterentplurahtatem deorum. Quod si idea unius Dei supremi nunquam penitus obH- terata est , repeti id debet a testimonio , quod vocat Tertullianus animae naturaHter christianse, sive a rationis lumine, quod nun- quam est extinctum. Verum homines non semper , imo non ha- bituahter, attendebant ad ejusmodi conscientiae dictamen, et ad illa veluti fragmenta veritatis , quae ab ipsis penitus in corde ser- vabantur; insuper , dato etiam quod attenderent, experientia luc- tuosa ostenditur homines non semper sibi cohaerere (2).
(1) Psalm. cxui, 8. gentes errasse , sacrificando pluribus
(2) Hojas erroris refutationem jam diis , ac subinde unumquemque ex illis praeoccopavit doctissimns Soarez ( De diis tamquam verum Deum , seu quod religione , tom. i , tract. iii , lib. i , idem est , sub aliqua ratione supremm cap. ^}!^* 12 ) , qui com sibi objecis- excellentiw colendo. Unde verisimile set Genliles , inter deosmajores et mi- est credidisse unumquemque Deum in nores nnum supremom , quem Jovem aliquo munere seu prcesidentia et effi- appellabant , agnovisse , cui soli verum cacia circa res aliquas habere supre- cultum Iribuebant , ita prosequitur : mam vim et potestatem , etiamsi alii Respondeo de facto ipso satis constare dicerentur majores , alii minoresjux-
PART. I. GAP. II. DE DEI UNITATE. 63
130. Ad 4. Dist. In se, conc; subjective , seu prout appre- jienditur ab humana mente, dum a vero deflectit, neg. Hoc solum ad summum eruitur, eorum errorem non fuisse invincibi- lem , quia si cupiditatibus liberi et anticipatis judiciis vacui attendissent ad veram Dei notionem , potuissent suum erro- rem detegere , ut plures reipsa philosophi eum detexere. Hinc evanescit illa battologia de fide in pluraHtatem unius Dei , quia supponit quod est falsum, polytheistas nempe semper notionem veram divinitatis habuisse. In altera observatione , quod ethnici non credidissent deos absque notione Dei^ confundit auctor , quem impugnamus, Dei existentiam cum vera notione divinitatis; pri- mam utique omnes admittebant gentes ; alteram autem , genera- tim saltem , amiserant.
131. Ad 5™, Dzst, Protestantes , ut inde possent insimulare Ec- clesiam cathoUcam idololatriae in cultu imaginum , et philosophi , nempe increduU, qui nihili faciunt Scripturam et Patres , conc; Catholici , subdist. ex iis nempe qui non verentur a Scripturae , Patrum, Concilii Tridentini auctoritate et communi sententia re« cedere, ut propria et singularia inventa sectentur , trans.; ceteri , 7ieg. Nam c^tholici theologi refellerunt protestantes contendentes cuhum idololatricum non fuisse nisi relativum , ut patet ex eorum tractatibus de cultu Sanctorum , incipiendo a Bellarmino usque ad nos. Proinde adversarius noster habeat sibi consentaneos Beausobre et Voltaire; nos autem cum communi CathoHcorum doctrina , innixa auctoritati Scripturae , Patrum et Concilii Tri- dentini contrarium tenemus , abhorrentes ab ejusmodi novi- tatibus (1).
ta dignitatem rerum , quibus prceside- natorem otnnium , nec discurrehant ,
hant^ velcerte multi gentilium , proe- quomodo id fieri posset , aut quomodo
sertimcommune vulguSfCCBca quadam sine uno supremo numine etprogeni^
ignorantia et falsa traditione ac fide tore mundus posset subsistere. ducebantur , putantes singulis rehus (l) Prae oculis habendum est gravis-
vim quamdam invisibilem ac supre- simum monitum Gregori xvi , qui in
mamprcBsidere, ideoque supremo cultu sua Encyclicaemissa, vii Kal. Jnl. i834,
esse colendam , sine ulla relatione 'ad adversus opusculum ; Paroles d^un
unum supremum creatorem et guber- croyant : Probe autem , inqait , «n/e/-
64 TRACT. DE DEO.
132. Ad 6*n , Dist, Eadem nempe latione , qua qiiis potest esse Islamita , non negando interius Christianismum , conc; alias, neff, Idololatria enim erat evidenter professio polytheismi , et per con- sequens negatio unitatis Dei ; nec dubitari potest quin multitudo sive massa idololatrarum professa fuerit interius , non secus ac exterius, polytheismum; alioquin dicendum foretuniversamterram totidem hypocritis quot polytheistis plenam fuisse. Ad exemplura vero Judseorum, quos affirmat auctor noster tenuisse unius supremi Dei existentiam , una cum cultu idololatrico, dico hoc aperte repug- nare Scripturai testanti , et quidem saepe , illos idololatras Deum deseruisse. Sic Deut. XXXII, 18 : Deum , qiii te geniiit, dereli- quisti, etoblitus es Dominicreatoristui; et Psalm. CV , 19 etseq : Fecerunl vitulum in Horeh , et adoraverunt sculptile ^ et obliti sunt Deum y qui salvavit eos; Jer. II, 5 : Elongaverunt a me, et ambulaverunt post vanitatem {id est , idola) , etnon dioserunt'. JJbi est Dominus , qui ascendere nos fecitde terra Mgypti^,. Ef- funde iram tuain in gentes y etc. ; Jud. X, 6. : Filii Israel... servierunt idolis^ Baalim et Astaroth, et diis Syrice ac Sidonis et Moab ^ et filiorum Ammon etPhilisthiim; dimiseruntque Do^ minum, et non coluerunt eum; ibid. 10 : Peccavimus tibi, quia dereliquimus Dominum Deum nostmm , et servivimus Baa^ lim; et V, 16 : Alienorum. deorum idola projecerunt ^ et servie- runt Domdno Deo. Quae quidem omnia , hisque simiha , cum as- sertione auctoris componi nequeunt.
133. Obj. secunda. 1° Haud ita stupidi fuisse ethnici dicendi sunt , ut non intelligerent Deum alium esse quam ligna et lapides, 2° patet ex eo , quod ipsi mutarent simulacra pro arbitrio , cum tamen deos non mutarent , unique Deo multa simulacra ponerent. 3° Quod si prophetae passim Judaeis et gentilibus fornicationes cum
ligitis , Venerahiles Fratres , nos hic sanctisqiie et apostolicis traditionibus
loqui etiam de fallaci illo , haud ita poslhahitis , doctrinae alioe inanes , /*«-
pridem invecto j philosophicB systemate tiles incertwque nec ah Ecclesia pro"
plane improhando ^ quo, ex projecta et hatce adsciscuntur , quihus veritatem
effrcenata novitatum cupiditate , veri- ipsam fulciri , ac sustineri vanissimi
tas , uhi certo consistit , nonquceritur, homines perperam arhitrantur.
PART. I. GAP- II. DE DEI UWITATE. 65
ligno et lapide exprobrare non desinebant , ratio est , quod Deum in ligno et lapide carnaliter venerabantur (1). Hinc, 4® cum gen- tiles a Christianis tantae stupiditatis arguerentur , respondebant se non ita hebetes fuisse : Nam neque nos oera ^ neque atiri argen- tique materias ^ Jieque alias quibus signa constant , eas esse per se deos , et religiosa decernimus numina; sedeos in his colimus, eosque veneramur ^ quos dedicatio infert sacra , et fabrilibus effl' cit inhabitare simulacris (2); ergo.
134. Resp. ad 1"^, Dist. omnes, trans,; plerique, seu multi- tudo, 7ieg, Contra factum et documenta conjecturae nihil valent. Porro factum istud certissime constat ex dictis in probationi- bus ; nunc addimus auctoritatem S. Augustini , qui in hbro Be doctrina christiana , cap. 7 : Fateor^ inquit, altius demersos esse, qui opera hominum deos putayit ^ quam qui opera Dei; et infra : Illi simulacra ve?iera?itur vel tamquam deos veltamquam signa et imagines deorum, En igitur cultum absolutum idolorum , quem multorumfuisseidemtestatur S. Doctorin Psal. CXIII, etepist. 49, et cultum quorumdam relativum , non quidem Dei , sed deorum, Tertullianus, Jpologet.caip. XII, asserit deos gentilium plura pati, dum fiunt , ab artificibus quam patiantur Christiani , cum occi- duntur, quod eos nolint adorare (3).
135. Ad 2^" , Dist. Si homines sibi semper constarent in er- roribus suis , conc; secus , neg. Quanquam nihil vetat quominus dicamus ethnicos, qui eo stupiditatis devenerant, ut ligna et lapides putarent deos, eo pariter devenisse, utsibi persuaderent se posse deos sibi efformare vel destruere. Addatur njultitudinem ut plu- rimum ex habitu et consuetudine agere , non attendens ad con- secutiones et ad rectitudinem cujuspiam facti , cui ab infantia as« suevit , neque nos debere ex ideis , quas habemus, judicare de agendi ratione ethnicorum , in tanta praesertim caecitate ac per- versitate , quanta detinebantur tunc temporis.
(l)ItaCalvinu8, /m^lib. I, cap. II, (3) Integram textum saperius dedi-
§9 el seqq. mas. Alia plara recolantar apad Bel-
(2) Apud Arnobium lib. vi , n? lo, larminum , loc. cit. cap. i3. in Bihliot. Patrum Gallandi , tom, i?.
T. II. 6
66
TRACT. DE DEO.
136. Ad 3"» , Neg. ex duplici capite ; !<> quidem , quia falso sup- ponit Calvinus , qui hoc asserit , Judaeos vel gentiles reipsa plures non coluisse deos ; quod tamen ut ex dictis patet, in dubium revo- cari nequit ; 2» quia pro certo sumit sive Judseos sive ethnicos per illa simulacra non intendisse nisi veri Dei imagines sibi fingere , quod pariter est aperte falsum ; aHoquin non dedisset Elias ( III Reg. XVIII , 21 ) optionem Israelitis Deum sequendi , quem ipsi maluissent, dicens : Usqueqiio claudicatts in duas partes , si Do- minus est Deus , sequimini eum ; si Baal est Deus , sequimini illum; quae prorsus inepta fuisset, si aeque verus Deus esset sive Deus Israelis sive idolum Baal. Confer. praeterea Deut. XXXII, 17; Jud. X, 6. Neque dicerentur Israelitae serviisse diis alienis j si in simulacris verum Deum coluissent (1).
(1) Sic enim loc. cit. libri Judicum kgitur i Filii Israel..,, fecerunt ma- lum in conspectu Domini, et servierunt idolis Baalim etAstaroth, et diis Sy- rice ac Sidonis, et Moah filiorum Ammon et Philisthiim ; dimiserunt' que Dominum et non coluerunt eum, Csecus sit oportet , qui non videat , hic non agi de effigie unius veri Dei , nt autumant adversarii. Sic in Reg. XV, i3 , Asa rex Juda : Maaoham matrem suam amovit , ne esset prin- ceps in sacris Priapi.,. et confregit simulacrum turpissimum, etcombussit in torrente Cedron. Non pnto dicturos esse adversarios ejusmodi simulacrum Priapi fuisse effigiem veri Dei. Quare vel ipse Jahn , qui tamen , hac etiam in parte , neotericorum bibiicorum protes- tantium vestigiis insislit, fatelur dupli- cis generis occurrere in Bibliis siraula- cra , alia Jehovae et alia deorum , qnae praesertim in historia regni Israel, ii Reg. ( nobis IV Reg. ) x , 29 ; xiii , 2 , 11; XIV , 24. Quod tamen falsum est , cum in citatis locis tantum sermo sit
de vitulis aureis erectis a Jeroboamo , quos Jahn pro certo sumit non fuisse nisi simulacra nnius veri Dei , scilicet Jehovae , contra expressum testimoninm libri III Regum xiv, 9 , ubi propheta ex Dei nomine gravlTer objurgat Jero- boam ob vilulos ab illo erectos, vo- catque eos non jam, ut autumat Jahn , simulacra veri Dei , sed deos alienos et conflatiles ; sic enim ait : Operatus es mala super omnes , qui fuerunt ante te , et fecisti tibi deos alienos et con- flatiles , ut me ad iracundiam provo- cares,., Nunc quaerere praestat , num Jahn potius quara Scripturae, contrarium asserenti , fidem adhibere debeamus. Idola, proprie sic dicta , diversis nomi- nibus occurrunt , quae interdum permu- tantur. Communia omnibu« nomina
sunt /120 et njlWH effigies et simu-
lacrum ; ast vDQ vel /^DQ proprie est
sculptile , etc. Jahn , Archwol, hibl, y^AVs m Sacra Arch,^ 127,^.481, edit. Vien. i8o5.
PART. I. GAP. II. DE DEI UNITATE. 67
137. Ad 4«*, Dist. Hoc respondebarit nonrmlU, ut vidimus ex Athenagora , et quidem ut a Christianorum argumentis se subdu- cerent , conc; omnes, ac independenter ab ejusmodi exprobratio- nibus , neg. Rubore utique sufFusi , nonnulli ethnici hanc evadendi rationem invenerunt, ac mythologiam exponere diversimode nisi sunt , sive de diversis Dei attributis , sive de mundi partibus ; ast sero nimis. Interim multitudo pergebat idola sua colere sive ut nu- mina , sive ut numinum sedes ; hinc loc. cit. prosequitur Arnobius : Non improba neque aspernabilis ratio y qua possit quivis tar- dus necnon et prudentissimus credere deos ^ relictis sedibus pro^ priis 3 id est coelo , non recusare nec fvgere habitacula inire ter- rena , quinimo jure dedicationis impulsos y simulacrorum coalescere junctioni» In gypso ergo mansitant, atque in testulis dii vestri; quinimo testularum et gypsi mentes spiritus atque animce dii sunt, En semper polytheismum et idololatriam pro- prie dictam (1).
PROPOSITIO III.
Absurdum est Dualistarum systema, ac m,alorum origini explicandm impar,
138. A remotissima antiquitate et apud plures orientales po- pulos, Persas praesertim, obtinuisse duaHsmi systema historica
(1) InactisMart.manuscriptissaBpis- P^aleriano et Gallieno sacratissimis
sime menlio occarrit pluralitalis deo- Augustis imperium tradidit , colimus
rum,quos Christianicolererecasabant, et adoramus... JEmilianus iterum
atque idcirco morte mulctabantur; inter dij;it : Quis vero vos prohibet , quo-
cetera unum seligo exemplum , ex Hist, minus et hunc , si quidem Deus est ,
eccl. Eusebii , lib. vii, cap. ii , edit. cumiisy qui natura stint dii, adoretis?
Valesii , ubi refert , ex publicis actis Deos enim colere jussi estis ; eosque ,
Martyrum SS. Dionysii , Fausti, Maxi- quos cungti norunt deos ; textus habet :
mi , Marcelii et Choeremonis. Cam M- tU y«p J^a? KaXvn Ket) toutop , e/Vea
milianus praefectus adhortatus esset eo-Tt ©eoV , fctTec tav kutu (puT-iv B-tSi
Christianos ad deos colendos , Dionysius jrpoo-xwvs?» ; 3-gow? yetf a-i^uy sxtXevio—
respondit : Non omnes ab omnibus B-tjTt' ku) B-tovs ov$ TFeivTts ta-etTt. Et
coluntur dii ; eos singuli colunt , quos en , quomodo plures et quidem natura
arbitrantur deos, Nos quidem unum ^ii ex commani sententia adraitteren-
Deum omnium rerum opificem , qui tur ct colerentur.
5.
68
TRAGT. DE DEO.
monumenta evincunt (1). Ab orientali theologia ejusmodi doctri- nam in christianam religionem derivare conati sunt Basilidiani , Valentiniani, Carpocratiani, CerdonianiacMarcionitae, quitotidem erant Gnosticorum surculi. Manes , a quo Manichaei , in Zoroastri schola enutritus, tertio saeculo in finem labente (2), Persarum dogmata amplexus est , ac Magorum instituta cum religione cbristiana concihare est aggressus. At cito ab Ecclesia pulsus fuit. Manicbasismus diu perduravit (3); non tamen omnes Manetis discipuii ipsius principiis adhseserunt, sed , ut fieri consuevit inter haereticos , in diversas sententias abierunt (4).
139. Etsi vero duorum principiorum dogma error fundamenta- lis fuerit harum sectarum, abter tamen ab aliis exponebatur;
(1) Plutarchus in tract. De Iside et Os«W,pag. 190.
(2) Cfr. Bergier, Diction, theol. art. Manicheisme,
(B) Ibid. Notum est , in occidentales etiam partes , medio aevo longe lateque diffusos Manichaeos fuisse , qui deinceps sub Albigensium , et postea Henricia- norum , Petrobruisianorum , Poplica- noruin Catharorum, etc. nominirursum prodierunt; qui , etsi fundamentalem arliculum de duobos principiis visi sunt deseruisse , altamen semper proprios ejusdem sectae errores , eive circa incar- xiationem , sive circa sacramenla , tum quoad aversionem a cultu Sanctorum , Crucis et imaginum , odium adversus Ecclesiae Catholicae Doctores servave- runt. Cum vero ex iisdem sectariis pro- dierint postea Protestantes qui , glorian- tur ejusraodi parentibus , ratio patet , quare plures ex ipsis Manichaeorum sus- ceperint patrocinium, inter quoseminet Beausobre in sua Histoire criiique de Manichee. Indidem etiam apparet , qnaenam sit genealogia Protestantismi.
Cfr. Bergier loc. cit.; cons. Alticotius S. J. in opere De antiquis novisque manichcBis , cap. 1 1 , pag. 81. Theodo- retus refert errores Manetis , Hceretica- rutn fahularum , lib. i , haer. xxvi , et S. Epiphanius , Adversus hcereses , lib, II , haeresi lxvi , edit. Petavii ; ubi n° 25 refert Manichaei impia dogmata ex Archelai Episc. Mesopotamise scrip- tis , qui eum coram ita confutavit , ut veterator debuerit fugam arripere. Cons. notse Petavii in haer. lxvi. Laur. Za- cagni dispotationem Archelai cum Ma- nete protulit in sua Collec. monument, pa^. I , Vera dogmata Manichaeorum tra- dit etiam S. August. in libris adversos manichaeos editis , praesertim vero in libris Adversus Faustum ; Titus Bos- trensis in libris tribus , qui inveniuntur in Bihl. Patrumy tom. iv , pag. 44^ > edit, Lugdunensis.
(4) Theodorelus apud Bergier art. cit. supra lxxii sectas Manichaeorum recensoit, qoae sibi invicem adversa- bantur.
PART.
CAP. II. BE DEI UNITATE.
69
ac mira semper extitit inter eas sectas discrepantia , lum circa naturam, tum circa originem et operationes entium istorum. Alii enim ex his sectariis contendebant esse improducta ambo, ac proinde aeterna atque independentia ab invicem ; alii autem principium mali productum asserebant (1).
140. Verum quaecunque demum fuerit germana illorum doctri- na, qu3e obscuris tenebris involuta est; in utraque hypothesi facile est ejusmodi systema evertere.
141. Etenim, ex dictis in propositione 1% Dei notio, necessario poscit , ut unicus sit et singularis ; si autem duo principia poneren- tur increata et independentia , necessaria proinde ac oeterna, quo- rum unum esset omnium bonorum principium , alterum autem malorum, jam duo dii essent, ideoque ipsa Dei notio destrueretur. Prseterea 2» pugnat cum eadem Dei notione , ut duo ponantur prin-
(l)Certum videlar, omnibas perpen- sis , plerumqae veleres dualistas , Mani- chaeisnon exceptis, saltem nomine tenus , unum Deum admisisse, nonautem duos, ut vulgotraditur; id constat tum ex ipso- rnm professione , tum ex antiquorum aactoritate. EtenimFaustus apud S. Au- gustinum [Contra Fastum \\h» xx, cap. i) proteslatur Manichaeos unum Deum colere : Nos , inquit , Patris quidem omnipotentis et Christi Filii ejus y et Spiritus Sancti unum- idem- que , sub triplici appellatione , coli- mus numen. Titus Bostrensis in Bi- bliot. Patrum , tom. iv , pag. 297 , fatetur Manichaeos odisse principium malum, etsipar Deo facerent. Sicenim scribit : Non solum Malum collocat ( Manes ) in ordine oequali Deo , tam- quam hoc honorare velit , quod scilicet odit. Dinc neque S. Augustinus unquam exprobrat Manichaeis quod adorarent principium malum , quamvis ipsis ex- probraret qaod de principio malo Deum
facerent , ei tribuendo potestatem quse soli Deo corapetit ;at hoc ex consequenti, ut aiunt. Imo videlur veteres duah*stas ex alta divinitatis idea , quam animo conceperant , eo devenisse , ut duo con- stituerent principia. Nempe ipsis hor- rori erat Deo , sive mediate sive imme- diate, mali originem adscribere ; exco- gitarunt propterea principium, diversum a Deo, cui mala tribuerent. Id testatar S. Epiphanius , hceresi lxvi , nec non S. Hieronymus in Commentariis inNa- hum , cap. 5 , cujus verba haec sunt . Inde Manichceus ^ ut Deum a con- ditione malorum liberet , alienum mali induxit auctorem. Eadem habet Titus Boslrensis , loc. cit.; idipsum colligitur, relate ad Vaientinianos et Marcionitas ex scriptis , quae S. Irenaeus et Tertul- lianus adversus hos haereticos ediderunt. Ex quo colligimns recentiores novatores deteriores esse Gnosticis et Manichaeis , dum -verili non sunt Deum mali auc- torem praedicare.
70
TRAGT. DE DEO.
cipia independentia quorum unum non pendet ab altero, duo enim dii darentur aequales , neuter summus esset, ac proinde neuter Deus. 3° Si ambo necessaria et absoluta essent Imc prin- cipia, et oequali potestate praedita, in pari conflictu nihil ope- rarentur. Atque ut alia absurda prseteream , quoe ex tali hypo- thesi sequerentur , quaeque veteres Ecclesise Patres urgebant adversus diversos recensitos sectarios (1), ex revelatione scimusi unum Deum esse rerum omnium conditorem , cui auctori Scrip- turse tribuunt omnia mala physica , ut legitur Deut. XXXII , 39 : Vzdete qiwd ego sim solus , et non sit alius JDeus prceter me ; ego occidam et ego vivere faciam , percutiam et ego sanabo ; et Isaiae XLV ,6,7: Ego Dominus, et non alter , formans lucem et creans tenehras , faciens pacem et creans malum ; ego Dominus faciens omnia hcec; Tob. XIII , 2 : Quoniam tu flagellas et sal^ vas, deducis ad inferos et reducis, Malum autem morale oritur ab ipsa creatura deficiente a lege seu regula morum.
Quod siponatur dependensacproductum maii principium , jam Deo bono subest , necquidpiam moliripotest, nisi quatenus a Deo ipsi permittitur , ipsumque dualistarum systema hoc ipso ever- titur. Addo ex ignorantia bonae philosophiae , ac praesertim physi- ces , absurdam hanc doctrinam esse ortam.
Ex his porro rationum momentis altera etiam propositionis pars necessario colligitur , inutile nempe ac impar prorsus esse dualistarum systema malorum origini explicandae. Etenim, eo semel constituto, cum utrumque principium ex naturae necessi- tate ageret , nulla ratio assignari posset , cur tot numero et gradu bona ac mala sint; imo nulla prorsus bona ac mala essent, si pari virtute seu vi agerent ejusmodi sibi adversantia principia ; quod si alterum alteri praevaleret , vel sola bona vel sola mala reperirentur ; nisi velimus ex condicto ac inito foedere sic tem- perare bonorum maloriimque distributionem, ut paria haec ef- fluant et exsurgant, quod absonum omnino est et absurdum in iis , quae necessitate naturae agere supponuntur.
142. Ast praeterea in tanto, quo versamur scientiarum physica-
(1) Cons. S. Epiph. loc. cit. et S. Aug. tom. viii, opp. edit. Maur.
PART. I. CAP. II. DE DEI UlflTATE.
71
rumprogressu, inutiledeprehenditurejusmodicommentum, quod nonnisi ex earum ignoratione profluxit ; nemo enim in prsesentia est , qui vel e limine physices disciplinas salutaverit , qui nesciat ex earumdem legum physicarum simplicitate ac unitate oriri phae- nomena, quae inter se videntur contraria, ita ut ejusdem legis vi, qua producuntur efFectus nobis salutares, prodeant ii, qui nobis nocent (1). Hinc non duplex , sed unum idemque est proxi- mum principium , et quidem physicum, boni ac mah , seu illorum phaenomenorum , quae nos relative bona ac mala vocamus.
143. Ethaec quoadbona velmala physica. Quod enim attinet ad bona vel mala moralia , ut jam adnotatum est , haec nonnisi abono vel malo usu Jibertatis proveniunt ; et si de malo speciatim sermo sit, hoc oritur ex creaturae insito malo metaphysico, quod in limitatione consistit, quofit ut errare et deficere a regula possit (2).
144. Cum igitur undequaque repugnet dualistarum systema , cum impar omnino sit explicandag malorum origini ac prorsus
(1) Ex. gr. calor , vitae animantium et slirpium necessarius , non raro et molestas sensationes et alia parit in- commoda. Caloris efFectus est evapora- tio , et ex hac procedunt ploviae, rores, fontes , etc. Sed ex hac etiam grandi- nes, inundationes , etc; id ipsum di- catur de effectibus electricitatis , chirai- carum affinitatura , etc.
(2) Malura metaphysicum significat carentiam perfeclionis illins , quae non est debita nalurae entis , ex Suarez Me- taph, disp, XI , sect. iv, n. 3, qui ibid. observat acceptionem istas mali im- prOpriissimam esse , nec malum istud Patres et philosophos nsqne ad ipsius tempora considerasse, quia observarunt, in communi usu loquendi , non appel- lari malam rem aliquam per hoc dura- taxat , quod careat perfectione aliqua. Haic enim est conditio natura cujus- cumqae creatae ; sed per hoc quod ca- reat perfectione sibi debita. Quis ^ in-
quit S. Thom. ( i p. q. xLviii , a. 3) , dicat , rem aliquairc esse malam ,quia non hahet bonum alterius rei , ut ho- minem esse malunif quia non habet fortitudinem /eo«i«.'^ Wolfius fuseosten- dit ex illo malo nihil inferri posse contra bonitatera Dei ( Manichce, Sect. iii , n. i6 , p. 3^9). Cfr, Leibnitzius (Essai de Theodicee, p. i,n. 21, pag. i32) , quem seculus est Ant.Genuensis^^^/ew. we^ajD^. part. iii , cap. 4» prop. 26), Wolfius loc. cit. hujusmodi malnm vo- cavit malum metaphysicnm ; Kingius vero {De origine mali , cap. 2 , n. 20) et Moshemins ( in notis ad Cudworth, cap. 4 9 § j3) vocant malum imper- fectionis , Hooke (Princ, relig. natur, tora, I , sect. I, art. 2) malum de- fectus , alii demum imperfectionem negativam. Cfr. Spagni in opere De hono , malo et pulchro , Romae 1766, De malo , sect. i , art. 3.
72
TRAGT. DE DEO.
inutile, sequitur, oranes difficultates, quiie ab adversariis , Bayle praesertim , urgentur adversus mali permissionem , ad summum non nisi mentis nostrse angustias evincere , quae assequi nequit , quomodo Deus infinite bonus voluerit sic universum constituere , in quo tot mala , sive pbysica , sive moraba , dominantur. Nos ex facto coHigimus sic Deum potuisse se gerere , salva sua bonitate , justitia et sanctitate. Etenim ex una parte notio nobis insita Dei velut entis sanctissimi, perfectissimi et optimi destrueretur , si supponeremus quidpiam ipsum potuisse aut posse velle ac per- mittere, quod repugnaret summje bonitatiac sanctitati; ex altera, tot mala, tum moralia, tum pbysica, quibus premimur, experimur ! Concludendum igitur est : ergo non repugnat Deum optimum at- que sanctissimum ista velle aut permittere , etsi rationem minime assequamur , qua duo baec componi inter se possint.
145. Duo praeterea prse oculis semper babenda sunt ad dissol- venda Baylii sopbismata : l^ Deum non teneri ad optimum , aHo- quin toUeretur ipsius Hbertas , et omnes pariter creaturas suas rationales ac inteUigentes in summo beatitudinis seu feHcitatis apice constituere debuisset, quod absurdum est. Quod si ad sum- mum istum perfectionis ac feHcitatis gradum evebere creaturas suas non tenetur , nulla ratio sufficiens assignari potest , propter quam in boc potius , quam aHo perfectionis gradu sistere debeat ; cum et ipse , quocumque tandem sistat , altiorem tenere perpetuo queat , et creatura, quemcumque assecuta fueri, eminentiorem , quem non obtinuit , optare semper possit (1). Hinc eo ipso , quod
(1) Hanc theoriam clarissimo inla- due o piii termini , rappreseniati ne-
mine posuit Alex. Zorzi in suo Pro- cessariamente dal divino intelletto con
dromo della nuova Enciclop^dia ita- unperfetto equilibrio, A maggior chia-'
liana , Siena 1 779, art. Liherta^ n. 20, rezza io distinguerb due casi diversi,
21 , 22 , 23. Sic enim loquitur n. 20 : // primo quando i termini della scelta
lo convengo che Dio sia necessaria- sieno rappresentati come perfettamente
mente determinato al migliorCj 0 vo- simili. Qul V ottimo non vi e : e
gliam dire alV ottimo , dove Vottimismo questo caso da alcuni filosofi chiamasi
v* e ed e possibile. Ma dove Vottimo parallelo. 11 secondo quandoi termini
non v^ d , 0 non e possihile , allora e compongono una serie infinita , in cui
che Dio pub scegliere qualunque de* il termine che siegue sia sempre mi-
PART. 1. CAP. II. DE DEI UHITATE.
73
gradus isti indefiniti sint , et Deus ad summum non teneatur , ita liber est , ut seque possit in quolibet istius scalae , ut ita dicam , gradu consistere.
146. 2° Animadvertere debemus , nos neque posse , neque de- bere ut judicemusde iis, ad quae Deus tenetur , mensuram ac nor- mamcapere ab eo , quod praestare tenetur creatura finibus circum- scripta. Haec enimbona quandoque{\) censeri nequit , si quidquid potest boni in alteram creaturam non conferat , praesertim si vel peculiari lege vel obligatione naturali ad id obstringatur ; cujus- modi sunt ii omnes , quibus aliorum cura demandata est vel a natura ipsa , vel ab aliqua lege positiva , ut omnes provisores particulares. Deus enim utpote infinite bonus ac potens, hoc ipso
gliore di quello , che lo procede. Qui V ottimo non e possibile : e questo lo chiamerd appunto il caso della serie infinita» Deinde exposito primo casu , pergit ad secandum, dicens : Iddio vuol creare il mondo, Ma un mondo asso- lutamente attimo , e vale a dire un tnondo infinitamente perfetto , e impos- sihile. Basta dunque che Dio dia al mondo , che vuol creare , un grado di perfezione finita.», Presentasi dunque questa serie positiva infinita alV in- telleto divino. E poiche i due limiti di essa , ilzero e Vinfinito sono impos- sibili, resta che la volontd divina scelga Vuno rfe' ternmii medj , che noi spie- gheremo appunto coi numeri naturali. Ma quale ne scegliera P Siaper essem- pio il cinquanta. E perche nonilcin- quantuno , che certamente e migliore ? E se il cinquantuno , perche non il cinquantadue , che d'un grado lo su- pera ? e se questo , perche non il cin- quantatre , anzi il cento , il mille , e cosi alV infinito P Quindi e chiaro , che quantunque tutti i termini della
aerie sieno trd lor disuguali^ non di- meno come non e possihile sceglierne un tanto huono , che non ve n'ahhia sempre un migliore , cosi ugualmentey tranne pero i due limiti , divengono indifferenti di una indifferenza per- fettissima d' equilihrio , del pari che se tutti fossero uguali, Iddio perb po- tea scegliere qualsisia degli universi possibili : e che uno ne abhia scelto , Vesistenza del mondo lo manifesta^ Versio latina citatiloci ad calcem hujus voluminis reperitur.
(1) Dixi quandoque ;ndimnovL vide- tur admitti posse principium absolutum Bergier , qui statuit , seu pro certo su~ mit , bonam non censeri creataram , quffi in alteram totum honumquodpo- test non conferat. Cum enim nulla lege vel obligalione , sive naturali sive posili- va, quispiam ieneAiuv totum quod poiest bonum in alterum conferre , non video, quomodo aliqais dici non possitbonas, si omne bonum quod potest alteri non praestat. Qaod si homo non tenelur ad optimam , mallo minus teneturDeas.
74 TRAGT. DE BEO. p?
non adstringitur ad bonum omne, quod tribuere potest, confe- rendum , nisi velimus admittere absurdum illud , jam expositum^ absolutum nempe optimismum , qui limites figeret ejus omnipo- tentiae , ultra quos ipse progredi non posset ; Deus praeterea cum sit provisor universalis , potest permittere defectus in partibus sui operis propter bonum totius universi (1).
147. Huc accedit discrimen ingens inter Deum et creaturas, quum Deus possit ^x malis bona eruere, quod assequi nequit simplex creatura ; binc illud Augustini efFatum : Melius enim {J)eus ) judicavit de mdlis bene facere , quam mala nulla esse pennittere (2).
148. Quae si probe teneantur, difficile jam non erit , per eorum applicationem , adversariorum objectis occurrere , eaque singilla- tim disjicere.
DIFFICULTATES.
149. Obj. prima, a veteribus dualistis proposita : iEternum ac summum aliquod mali principium divinaj ipsae Scripturae agnos- cunt ; 1° sic Amos III , 6 : Si erit malum in civitate, quod Domi- nus nonfecerit; 2p Ecclesiastici XXXIII, 1 5 : Contra malum bonum est.., duo etduo etunum contra unum; et rursum ibid. XLII, 25 : Omnia duplicia, unum contra unum; quare 3° Cbristus , Joan. XII , 31 : Nunc princeps hujus mundi ejicietur foras ; et Apos- tolus II Cor. IV , 4 : Deus hujus sceculi exccecavit mentes infide- lium; ergo.
150. Resp. Neg, antec. Scriptura enim tota in eo est, ut in- culcet absolutum monotbeismum. Ad 1«», Dico bic Amos loqui de malo poenae , ut exponit S. Augustinus (3) , et patet ex contextu et scopo propbetge , qui est arguere Hebraeos de patratis sceleribus ,
(1) Qao sensa mandas praesens pos- non peccatum , sed paena intelligenda
sit dici optimas , fase exponit Andr. est. Dupliciter enim appellaturmaluin,
Spagni , in Diss. de mundo , prop. iii, ttnum quod homo facit , alterumquod
sect. I, ia-4°> Romae 17^0. Cfr. S. paritur ; quod facit ^ peccatum est ,
Thom. p. I , q. xxii , art. 2. quod patitur , poBna ,... itahomo male
{^) Enchiridii , cap. 27. facitquodvult,utmalepatiatur,quod
ifi) Lih.contra Adimantummanich, non vult. cap. 26 ; Malum , inquit, hoq loco
PART. I. GA.P. II. DE DEl UNITATE. 75
propter quae Deus in eos animadversurus prsedicitur iilis afflictio- nibus et calamitatibus , quibus premebantur,
151. Ad 2™, Resp. in citatis Ecclesiastici textibus sermonem esse de bonis ac calamitatibus , quibus universa baec terra nostra , imo et bominum vita , quadam veluti permixtione constituitur , quaeque proveniunt ex ipsa rerum natura , seu conditione crea- turarum , quae suis limitibus circumscribuntur , ac proinde re- lative , ut expositum est, possunt esse vel bonse vel malae (1).
152. Ad 3™, Dist, Nempe diabolus, ad quem debellandum ve- nit Cbristus , quique mentes infidelium excaecat , seu suasionibus suis eos male dispositos a veritate retrabit , concr, princeps ac Deus proprie dictus, neg, Bicitur aittem diabolus^ inquit S. Tbomas (2), esse Deiis hvjus sceculi ^ non creatione , sed quia soeculariter vi- ventes ei serviunt; eo modo loquendi, quo jdpostolus utitur^ Pbi- lipp. III) : Quorum Deiis venter est.
153. Obj . secunda. Si unicus et quidem bonus Deus admittatur, jam explicari non potest existentia mali moralis. Si enim 1® Deus bonus est, vel non debuisset concedere suis creaturis libertatem, qua abusuras ipsas praevideret , cum tanta ipsarum pernicie tem- porali et aeterna , ac tanto dedecore suo , quum culpa sit maxima ipsius inhonoratio ; vel ipsas iis 2» saltem debuisset munire gratiae praesidiis, quibus creaturse rationales instructae , tum liberae es' sent, tumapeccato immunes. Talis 3« nobis insidet Dei boni, imo optimi, idea , nec intelligi a nbbis potest , quomodo, cum possit a creaturis suis mala omnia avertere non solum non avertat, sed rnalis omnibus temporabbus et aeternis eas penitus obrui permittat. 4° Quod si dicatur Deus non sibi proposuisse ut finem , in condendis creaturis liberis , bonum peculiare ipsarum creaturarum, sed glo- riam suam , quae major exurgit ex mali moralis permissione ob exercitium suorum attributorum , praecipue vero misericordiae atquejustitiae, ejusmodi evasiomultipliciratione refellitur; tum a)
(1) Cfr. Tertall. Jdv, Marcion, lib. lictorum inimica , aique in hoc ordi^
^} , c. niY : QucB quidem {^asnx) tllis , ne Deo digna. Energice idem pro-
inquil , mala sunt quibus rependun- sequilur capitibus sequentibus.
tur ; ceterum suo nomine bona, qua (2) i. p. q. Lxv,art. i. justa ei bonorum defensoriaj et de-
76
TRAGT. DE DEO.
quia indignum Deo bono est quaerere gloriam suam tanto creatu- rarum suarum detrimento; tum b) quia eamdem , imo longe ma- jorem obtinere ac consequi posset gloriam ex felicitate earumdem creaturarum , patefaciendo quid ipsis contingere potuisset , si in alio rerum ordine eas collocasset ; tum c ) denique quia impos- sibile est admittere Deum conferentem libertatem cum pra?viso ipsius abusu , quin ipse complex censeatur et auctor saltem remo- tus ejus mali, cujus ipse causam, licet deficientem , posuit ; quem- admodum auctor et complex necis filii censeretur pater , qui dedisset ei ensem , cum praevisione, imo sola probabilitate ipsius abusus ; quemadmodum mater , quge ad choreas filiam duceret , ex quibus vel suspicari potuisset ejusdem filise seductionem , et ita porro (1); ergo,
154. Resp. Neg. antec; ut patet ex dictis in probationibus, Satis est enim ad mali moralis existentiam explicandam defectibi- lem creaturae intelligentis conditionem supponere ; porro eo ipso, quod nuUa creatura esse possit infinite perfecla , ei malum metaphysicum jam necessario adhaeret, quod in ipsa limitatione consistit. Ex hac autem Hmitatione sequitur omnem creaturam rationalem ignorantiae et errori subjectamesseposse ex parteintel- lectus, et deficientise ab honestate ex parte voluntatis; quo fit ut certa regula morali indigeat , qua possit tuto finem suum assequi. Jam vero creaturae rationales, ut sunt essentiahter intelligentes, ita sunt essentiaiiter hberse , adeoque etiam adversus vitae regulam , beneficentissimeeisaDeo datam, agere possunt. Hoc vero malum morale est. Malum igitur morale non est nisi per creaturam hbe- ram , nec exigit nisi causam deficientem seu defectibilem et hmi- tatam, Hic igiturtotus controversiae cardo volvitur , utrum nempe Deus potuerit creaturam intelhgentem ac hmitatam condere , et utrum bonitate sua adigatur ad eam exteriori ahquo praesidio ita muniendam , ut deficere illa non possit. Nos primum affirmamus, alterum negamus. Affirraamus primum , quia niliil impedit, quo- minus Deus optimus possit efficere , quod non repugnat, et in se bonum est , et quod exposcit ipsa creaturae notio atque conditio.
(1) Bayle , D«cf«07moi>e j.art. Pau- Manicheens , Origene , Marcionites, liciens,- eadem refricat in aliis art.
PART. I. GAP. II. DE DEI UNITATE. 77
Alterum tiegamus, quia nulla lege Deus optimus adstringitur ad largiendum bonum aliquod extrinsecum , quod scilicet non ex- poscit ipsa creaturae notio atque conditio. Quod si Deus ejusmodi bonum addit, id ex mera liberalitate facit, quae proinde nuUam importat obligationem , et diversos gradus habere potest , ut ipsa liberalitatis idea evincit. Sed jam ad singulas probationes.
155. Ad 1"^ , Neg, ob allatas rationes. Cum agatur de re in se bona , et qua bene utens creatura potest semper ulteriorem feli- citatem acquirere. Nec Deus tenetur ob abusum accidentalem, b*cet praevisum, ac praevisam inde provenientem perniciem, absti- nere a donis suis conferendis. Dedecus vero ac inhonoratio se tenent ex parte creaturae , ad quae propterea reparanda Deus decrevit poenas , sive temporales , sive aeternas , pro ofFensae seu inhonorationis modo.
156. Ad 2«» , Neg. ut pariter patet ex dictis, Potidsset quidem Deus id praestare , sed non dehuit, ut adversarii affirmant et non probant ; aHoquin evincerent Deum dehuisse creaturas omnes intelligentes statim condere in gradu supremo felicitatis ac bea- titudinis , nec potuisse alia ratione e nihilo eas educere , quod est absurdum. Dixi dehuisse in tali supremo beatitatis gradu collocare ; quia , cum malum sit defectio ulterioris boni , ut vidi- mus, quicunque inferior gradus felicitatis supponatur, semper erit malum respectu ulterioris gradus , quem creaturse illae assequi potuissent.
157. Ad 3™, Neg, Haec enim non estnisiidea praepostera atque a,vBp(»ii:aKoi6iy,Y} , a nobis nempe desumpta , ex nimio nostri amore , (ptkauxta , proveniens , quam ad Deum transferimus , quaque fit ut nos ipsos velut centrum spectemus, ad quod omnia referri debeant. Nihil vero nostra refert , si inteliigere nequeamus quo- modo Deus, quem natura seu essentia bonum esse ratio ipsa dictat, possit permittere, nec a nobis avertat tot mala, quibus obruimur; nobis sufficit ostendere id non repugnare , quod evincimus sive a priori sive a posteriori, ut aiunt. Si nunc quae partium nos- trarum sunt executi fuerimus , divina gratia adjuti , oHm videbimus aperte , quod nunc nonnisi in speculo et in aenigmate videmus.
158. Ad 4™ , Respondeo nos minime adstringi ad hanc potius
78
TRAGT. DE DEO.
quam aliam assignandam rationem , qua Deus permotus sit ad liunc providentiae ordinera prae alio amplectendum ; potest hsec esse , possunt esse alix , quas ignoramus ; possunt etiam plures esse. Hoc certum ac ratum apud omnes esse debet Deum , utpote sapientissimum atque sanctissimum, fines habuisse dignos se, dum prae tot ahis innumeris, qui ipsi proesto esse potuerunt, hunc potius ordinem ehgere statuit ; quinam autem praecise sint ilH fines, nonnisi conjecturaUter , atque, ut dicitur, ex congruentia , de- terminare valemus , licet omnes demum in gloriam ejus cedant, a qua ipse praescindere nequit , quum omnium supreraus finis sit (1). 159. Nec taraen sequitur, quod primo loco a) inferebatur, indignum Deo esse qucerere gloriam suam tanto creaturarum suarum detrimento, Deus enim in hypothesi non qnaerit seu in- tendit simpliciter gloriam suam ex creaturarum suaru m detrimen to, sed supposita istarum malitia , quam impedire non tenetur , eruit inde gloriam suam.
(1) Diversas viaainierunl , qui Bayle impugnare aggressi sunt , inter quos eminent King Archiepiscopus Dubli- nensis , Jacquelot , La Place , Leibnit- zius , Le Glerc, P. Malebranche , quo- rum varia systemata seu principia vi- deri possuntapud Bergier, D«c/. theoL art, Manicheisrne» Apposite observat And. Spagni op. cit. De Malo, diss. ii, sect. VII, n. 129, nonposse nosdeter- minatam vel determinatas detegere in particulari rationesadaequatas, per quas Deus rectissime permittit peccata ; certe vel ipse S. Augustinus cum in hanc rationem inquirendam meditatus fuis- set , illam esse supra captum suum professus est, dicens : Altitudinem con- silii eju8 penetrare non possum , et longe supra vires meas hoo esse con- fiteor(De Genesi ad lit, lib. xi , c. 6 , n. 6) ; et alibi passim [Epist, ad Pau- lin, cxLix , alias sxxix , n. 18; De Genesi ad lit, lib. xi, cap. io\ De
dono perseverantice , cap. 10 ). Hoc ip- sum fassi sunt non pauci lieterodoxi , quos citat etsequitur Joan, Ghristoph. Wolfius , Manich. sect. iii , n. 20 ; et ex nostris Michael de Elizalde S. J, Forma veras religionis , q. xxxix, n. ^27 et seqq.; Alfonsus de Sarasa S. J, Ars semper gaudendi , tom. i , tract. VI , aliique. Quare nihil melius in hac re quam illud Scaligeri usurpa- re : Nescire velle , quce niagister op» timus docere non vult , erudita insci- tia est. Quod si proferri tamquam deter- minatae nonnulla? rationes possunt , ut etiam solent , illae adajquataj dici ne- queunt , sed partiales atque , ut eas vo- cat Gard. Bellarminas ( De amiss, gra- tice, lib. III, cap. 2 ) , probabiles.Eas expendit singillatim Spagni , libro cit. n. i3o etseqq., ostenditque omnes ina- daequatas esse , sive quae prolataj sunt ab antiquis, sive qnae afFeruntur a re- centioribus.
PART. I. CAP. II. DE DEI UWITATE.
#
160. Non secundum i&), quia quid magis conferat ad gloriam Dei nostrum non est dijudicare , quia prorsus ignoramus an in hoc scilicet potius quam in altero systemate majorem gloriam esset consecutus. Hoc autem Deus longe melius quam nos novit.
161. Non tertium c) denique, quia complicitatis reus non est , nisi qui , cum possit et debeat praevisum abusum impedire , non impedit , cujusmodi esset provisor particularis , non autem Deus , qui ex dictis non tenetur , utpote provisor generalis , qui po- test in particularibus defectus aliquot pati ob bonum totius uni- versi, utbenejam adverterat,postS. Augustinum, B. Thomas(l); et sic responsio patet ad exempla patris , matris , magistri , etc. ahaque non pauca , quse lasciviens Bayhi ingenium excogitavit , in quibusidem semper latet sophisma, in eo positum, quod con- cludat ab eo, ad quod tenetur provisor particularis et limitibus circumscriptus obstrictusque moralibus legibus, ad provisorem ge- neralem , infinita potentia ac bonitate praeditum , qui non tenetur ad totum illud quod potest (2).
162. Inst. Deus non potuit condere creaturas rationales nisi
(1) I, p. q. xxii , a. 2: Aliter , qoibus exerceret jastiliam , crudelis
inqnit, de eo est , qui habet curam animi esset. Al in Deam perfectissimam
alicujus particularis , et de provisore non cadant nisi fines sanctissimi et
universali , quia provisor particularis ipso digni , el licet paniat malos , non
excludit defectum ab eo , quod ejm tamen permittit esse malos ad finem
curoe subditur , quantum potest ; sed puniendi , et omnia habet in sua po-
provisor universalis permittit aliquem testate , nt etiam de malis bona possit
defectum in aliquo particulari acci- certissime elicere. Qaod est fateri , ut
dere , ne impediatur bonum totius ; observat Spagni n. i35, illas non esse
et alibi passim. adaequatas rationespermissionis peccati,
(^)Vic{eius Cont, VindiffSrent »ch, X, sed tamen esse aliquas, qaae saltem
p. 134 , adnotat permissiones aliatas satis opportunae sunt ad revocandum
illius patris , et regis , etc. sistere tan- in mentem , inter attributa Dei non esse
dem in nltimo quodam et prsecipao solam bonitatem , nec a Deo roundam
motivo certe vitioso , in praepostero af- conditum esse , ut hanc tantummodo
fectu ; lumesseimprudenles, cum neu- creaturis intelligentibus manifestaret ,
ter certus esse possit de felici exitu re- quod tamen praeter rationem videtar
medii , de quo cogitat ; rex aulem ille, ssepius sapponere adversarius.
qai permitteret scelera , ut haberet in
80
TRAGT. DE DEO.
ad felicltatem ; ergo , licet absolute non teneatur totum malum ab ipsis averlere, tenetur tamen hypothetlce y cum alias fmem suum obtinere non posslt.
163. Resp. Dist. antec. Id est, ad felicitatem per bonum usum illorum donorum, quibus illas cumulavit, conc.; quacumque ra-^ tione obtinendam, neg. Sane Deus creaturas ratiouales non potuit condere nisi ad felicitatem ex intentione sua , ac proinde eas in- struxit mediis , tum naturalibus, tum supernaturalibus , quibus ips» bene utendo/?om/i^ felicitatem adipisci, si veliat; sed si is- tae illis abutuntur ad suam perniciem , sibi solis , non autem Deo, infelicitatem quam sibiconsciscuat, adscribere debent. Sed de boc postea.
164. Obj. tertia. 1° Contrariorum eadem est ratio, ergo si bo- num summum existit omnis boni causa , existit etiam summum malum omnis mali causa. Sane 2« effectus malus non potest pro- duci a causa bona ex eadem ratione , qua effectus bonus produci non potest a causa mala. Hinc 3^ cum bonum et melius dicantur relate ad optimum , malum et pejus dici debent relate ad pessi- mum. Demum 4° cum tam bona quam mala talia sint per partici- pationem , debent utraque reduci ad illud , quod est per essentiam tale, cujus naturam ipsa participant; ergo.
165. Resp. Ad l^ , Dist. In iis quae contraria sunt per oppo- sitionem positivam, conc; quoe contraria suni per oppositionem negativam seu privativam, neg. Ex eo enim quod sol necessarius sitad aeremilluminandum, nonefficitur aliquam similem et oppo- sitam causam requiri ad tenebras producendas , quae offunduntur sola lucls absentia et privatione. Hinc cum malum sit boni priva- tio , qu3e negativa est , nonnisi causam finitam et imperfectam , quae a recto ordine deflectere possit , expostulat , et malum ita bono inbaeret, ut sine ipso bono nec esse , nec intelligi queat.
166. Ad 2°", Dist. Non potest produci a causa bona quatenus bona est, conc; quatenus a bono deficlt, ut expositum est, neg, et nego paritatem^, cum effectus bonus sit positivus.
167. Ad 3"^, Dist. Sed diversa ratione, conc; eadem ratione, neg. Bonum enim et meiius dicuntur relative ad optimum per accessum, malum autem et pejus per recessum, nempe a bono vel optimo.
PART. I. GAP. III. DE DEI ESSENTIA,
81
168. Ad 4"^, Dist. Bonum tale est per participationem, cowc; malum, neg. Neque enim malum dicitur per participationem y sed ^er privationem vel negationem boni , ut diximus (1).
CAPUT III.
DE ESSENTIA DEI EJUSQUE PERFEGTIONIBUS GENERATIM.
169. Deum existere ac unicum esse ostendere operosum non est ; quid vero Deus sit , et cujusmodi ipsius natura in se sit, sive quae essentia propriaque ejus conditio sit, definiri omnino explica- rique non potest. Hinc receptum illud S. Augustini dictum, cui Pa- tres reliqui consonant : Deus ineffabilis est, Facilius dicimus quid Deus non sit , quam quid sit (2).
(1) Cons. S. Thom. i,p. q. xiix, arl. 3 , ad 3 : Bonum , inqait , per ac- cessum ad terminum perfectum atten- ditur ; privatio autem per recessum a termino, Unde non dicitur malum per accessum ad summum malum ; sicut dicitur bonum et melius per aC' cessum adsummum honum,
(2) In Psal. Lxxxv , n. I2. Gons. Petavius , De Deo lib. i, cap, 5, ubi refert a S. Edmundo Cantuariensi in Speculo cap. 27 , qnatuor tradi modos, qui informandse Dei notitiae nobis usui esse possunt , quorum duo sunt inte- riores , alii exteriores. Prioris gene- ris sunt revelatio atque ratio : reve- latio tum fit , cum Tel arcanis instinc- tibus , Tel miraculis docentur bomines ; ratione vero cognoscitur, cumargumen- tis ad id utimur. Exteriores modi duo sunt , scriptura et creatura. Rursum ab antiquis passim duplicem distingni theo- logiam , hocest , disputationem, quae de divinitate ipsa inslitoitar : unam sjm-
T. II.
bolicam et mysticam sive arcanam , alteram demonstrativam, Prior est , quae sub figuratis quibusdam descriptionibas ac similitudinibas , quae symbola vo- cantur, abstrusarum rerum signiiica- tiones continet ; ut cum uterus , et cor , et manus , et oculus ailinguntur Deo. Posterior, quae de Deo revera , non figurate , affirmat aliquid aul negat , ut cum eum bonum ac sapientem dici- mus, autinfinitum velinvisibilem. Haec notare constitui juxta veterum placita, ut magis innotescat, quam ab ipsis de- flexerint i ° Neoterici illi , qui conten- dunt non aliter posse nos ad Dei exis- tenliae cognitionem pervenire , quam per revelationem ; illos superius recen- suimus. 2° lUi qui autumant in stata purae naturae , sea seclusa revelatione, homines nunquam perventuros in Dei existentis notitiam , quod passim in Germania traditur. S** Quam abutantur nonnalli revelationis voce , quae inter- dam apud veteres occurrit , quando de
6
82 TAAGT. 0£ DEO.
170. Dum igitur theologi inquirere solent in Dei essentiam ejus- que perfectiones , pro intelligentiae humanae modulo id faciunt , quatenus nempe ab humana mente Deus concipi potest , non au- tem omnino quatenus re ipsa est.
171. Perfectiones autem , nomtna, attributa dicuntur illae do- tes , quae Deo necessario insunt , atque ab ejus essentia profluere
' quodammpdo mente nostra concipiuntur, eamque jam constitutam veluti perficere ac modificare.
172. Cum vero Deus sit perfectionum infinitum peiagus, ac simplicissimus in se ipso , nec , ut videbimus , apprehendi a mente finita possit nisi per conceptus peculiares, dum instituitur quaestio a theologis , quodnam sit constitutivum Dei metaphysicum , id debet intelligi de ratione et ordine , quo progredi mens debet in serie divinarum perfectionum vel attributorum , et de perfectione ejusmodi investiganda , quae spectari possit ut ceterarum veluti fons et origo , vel etiam , si piacet , basis et fundamentum , quod ceteras regat atque sustentet , qua ab ahis entibus Deus maxime secernatur , quaeque propterea constituat ipsam Dei essentiam.
173. Essentiae enim nomine intelligitur id , quod primum in ente concipitur , et est ejusdem proprietatum fons et origo , atque, per quod ens a rehquis entibus omnino distinguitur , seu in suo esse proprie constituitur.
174. Circa hanc quaestionem quatuor praecipuae sunt theologo- rum sententiae. Prima illorum est, qui nominales nuncupantur, juxta quos Dei essentia consistit in cumulo omnium perfectio- num (1); altera est illorum , qui contendunt eam ponendam esse in infinitate radicali, seu in eoeigentia omnium perfectionum (2) ; tertia nonnullorum Thomistarum est , qui opinantur eam sitam esse in intellectione actuali vel, ut aUis placet, radicali{Z)'^ quarta
Dei cogniiione sermo est , com alio om- paiiio se tegere nitantur. Cons. Estius
nino sensu ab eo , quem neoterici eidem in Sententiarum , lib. i , dist. 5 , § 6. Toci afBngunt, illam usurpaverint. 4° Id (I) Horum auctor est Guillelmus Oc-
ipsum dici debet de symbolica Dei camus , de quo cfr. Feller , Dict. hist, nolitia , quae a veteribus accipitur signi- (2) Hanc passim Scotistae tnentur.
ficationc diversa ab ea , quae nunc tem- (3) Gons. Gard. Gotti, Tract. De
poris oblinet apud nonnullos, qui hoc Deo , tom. n , q. 3, dub. 3.
PART. I. GAP. III. DEI ESSENTIA. SH
demum , quam sectantur Thomistae reliqui , ac communis est in- ter theologos, statuitDei essentiam in esse a se {aseitatem vocant), vel clarius in existentia a se, in existentia necessaria, seu neces- sitate essendi.
175. Cum instituti nostri non sit in quaestionibus scholasticis diutius immorari, contenti erimus communiorem, quamque ve- riorem existimamus adstruere sententiam, de ceteris non sol- liciti. Quod quidem pra^stabimus , quum Deo vindicaverimus , prout ordo postulat , omnes prorsus perfectiones , ut inde ex his illa ordine prior statuatur, quae spectari possit, nostro cogitandi modo , velutceterarum fons et origo, ac constitutivum , ut vocant, metaphysicum Dei , seu Dei essentia metaphysica.
176. Notandum porro est perfectiones generatim bifariam di- vidi. Primapars complectitur eas, quas veteres scholastici vocabant simpliciter simplices , quasque nos absolute simplices vocabimus ; altera vero complectitur perfectiones secundum guid, quas nos dicemus mioctas, Perfectio simplesc ea est, quae nuUam in suo con- ceptu involvit imperfectionem , mehor sua opposita et quacumque alia cum qua est incompossibilis in eodem subjecto ; perfectio mixta ea est , quae vel ahquam in suo conceptu irnportat imperfectionem, nec est perfecta nisi in aliquo genere tantum , non autem absolute, vel saltem talis est , ut sit incompossibilis in eodem subjecto cum aha perfectione sive mehore sive sequah. Quod ut ahquo exemplo clarius fiat , ducto ab ipso S. Anselmo , hujus distinctionis auctore, in Monologio^ cap. XV (ahasXIV) : esse sapientem , mehus est suo opposito , quia absolute mehor est sapiens quam non sapiens ; quod pariter dici debet de bonitate , justitia , etc. ; contra , esse aurum non est perfectio nisi in auro , non autem in omni genere, quia esset imperfectio in homine , qui si aureus esset , vita et sensu careret. Advertit autem citatus Doctor (cap 5 ) hanc distinctionem non habere locum nisi in substantiis (1).
(1) Praemiserat enim initio capilis : lative , non est efus significatwum
De relativis quidem nulli duhium , substantice, Unde hoc ipsum , quod
quia nullum eorum suhstantiam est est summa omnium , sive major omni-
illi , de quo relative dicitur, Quare hus , quce ah illa facta sunt , vel ali-
si quid de summa natura dicitur re- quid aliud quod similiter relative dici
6.
84 TEAGT. DE DEO.
177. Inesse autem possunt alicui subjecto perfectiones duplici potissimum modo , nempe vel formaliter vel emtnenter (quatenus sub boc vocabulo comprebenditur etiam quod dicitur virtualiter et cBqmvalenter). Tuncaliquse perfectionescensentur inesse alicui subjecto formaliter , cum proprie et secundum suum conceptum ac definitionem de eo enuntiantur ; ut cum dico : Deus est bonus, sapiens , etc. vel in Deo est bonitas , sapientia , etc, Eminenter autem , quando nonnisi improprie de illo enuntiari possunt, quum non inveniantur in subjecto prout sunt , sed modo longe perfec- tiori, seu cum subjectum, cui inesse aliqua ejusmodi perfectio di- citur-, potest aut illam producere aut idem prgestare per altioris ordinis perfectionem ; sic ex. gr. Angelus eminenter dicitur con- tinere rationem , quia longe meliori modo assequi potest per suam intelligentiam , quod bomo per rationem assequitur.
178. Hic ita declaratis , tria bic prsestare debemus : nempe os- tendere 1° Deo inesse omnes perfectiones ; 2« quanam ratione Deo perfectiones inesse dicantur ; 3° quae demum ex perfectionibus , quae in Deo sunt, censeri debeat Dei metapbysicum constitutivum, seu per quam censendum sit constitui Dei essentiam, Quod enim spectat ad modum, quose habeant divinae perfectiones addivinam essentiam, disseremus , cum de attributis in particulari, ac prsecise cum agemus de Dei simplicitate. Sit igitur
PROPOSITIO I.
In Deo smit omnes perfectiones .
179. Deus enim de se ipso loquens (Exodi XXXIII , 19) , dicit Moysi : Ostendam omne bonum tihi. Jam vero omne bonum Deus dici absolute non posset , nisi perfectiones omnes in se contineret.
potest, manifestum est , quoniam nbn esset, aut essentialis sucb magnitudinis
ejus naturalem designet essentiam, Si in aliquo detrimentumpateretur. Quod
enim nulla earum rerum unquam esset, ex eo manifeste cognoscitur , quoniam
quarum relatione summa et major dici' ipsa quidquid boni vel magni est , non
tur,ipsanec smnmanec majorintellige' est per alium quam per se ipsam, retur ; nec tamen idcirco minus bona
PART. I. CAP. III. DE BEI ESSENTIA. 85
■5.
Huc quoque spectant , quae de Deo passim Scripturae praedicant , Psal. 144 : Magnus Dominus et laudahilis nimis ^ et magnitu- dinis ejus non est finis ; lum Baruch III , 25 : Magnus est et iion habet finem, Cum autem Scriptura magnitudinem Deo tribuit, non in sensu magnitudinis extensae per omnia spatia tribuit , sed cu- juslibet perfectionis , ut sapientioe , potentiae , majestatis , naturge, etc. Quare optime S. Joannes Damascenus , De fide orthod. lib. I, cap. 9, de Deo loquens : Nam totum esse, ait, velut tmmensum quoddam et nullis terminis definitum essentice pelagus compleccu suo ipse continet (1). Hoc ipsum jampridem affirmaverat S. Greg. Naz. Orat. in Natalitia^ iisdem pene verbis dicens : Universum ESSE in se ipso , nunquam inceptum ^ nunquam desiturum^ com- plexus continet , tamquam infinitum quoddam et interminatum essentice pelagus (2). Sic Patres reliqui.
180. Sed et ratio ipsa lioc suadet : Deus enim est ens quo nihil melius excogitari potest. Ergo necessario omnes omnino perfec- tiones in se contineat necesse est ; alioquin jam aliud eo majus excogitari posset , nimirum quod omnes possideret.
PROPOSITIO II.
Deus habet omnes perfectiones simplices formaliter y mixtas auteni eminenter.
181. Tahs enim Dei est idea, ut ipsi tribui debeant omnes per- fectiones , quae cum ejus natura componi possunt , ac removeri ab eodebeat quidquid imperfectionis in suo conceptu involvit, et cum simplicissimaipsiusnaturaconsisterenequit. Quum autem ex prae- cedenti propositione Deus in se contineat perfectiones omnes, di- cendusestdiversaratione possidere perfectiones simplices, diversa
(1) 'OAov y«p u (uutS crvXXu/iave^ti ro tivatj /u,^ri uf%tifctvov y /tctfrf ^etorc-
TO itVett , ClOV Tt TriXuyoS OUTIUS WTfet^OV fAtVOV' OtOV Tl TCiXetyOS OVCrlUS UTFttfOV
Kut ucptff-Tov. Pag, 142, edit. P. Le x««i «op^rrov. Edit. Billii Ora*. xxxviii , Quieii, Paris 1712. n. 1 1 , pag. 6i5.
(2) OMv yuf iv iuvrS a-vXXu^m ^jcti
86
TRAGT. DE DEO.
perfectionesmixtas, primas nempe formaliter, alias eminentiori quodam modo, prout naturae divinae congruit.
182. Ac primo quidem Deum vere et proprie seu formaliter illas continere perfectiones simplices , patet ex ipsius perfectio- nis simplicis notione, quam dedimus. Simplex enim perfectio ea dicitur , quae et sua opposita et omni alia incompossibili me- lior existit, Ergo omnes perfectiones simplices vere et proprie Deus in se continet; secus enim non esset quidquid optimum cogitari potest. Hinc omnes perfectiones simplices Deum de- nominant , et Deus dicitur substantia , spiritus , sapiens , jus- tus , etc.
183. Quod autem nonnisi eminenter contineat perfectiones mixtas , ex earum ipsa nolione pariter eruitur ; mixta enim per- fectio ea est , quae involyit aliquam imperfectionem , vel sMtem est incompossibilis cum perfectione meliori sive sequali; binc si Deus vere et proprie perfectiones istas in se contineret , jam non possideret perfectiones simplices, cum quibus in eodem sub- jecto perfectiones mixtae consistere nequeunt. Sic si Deus esset corpus , non esset spiritus ; si vero spiritus non est , jam nec est quidquid optimum cogitari potest. Hinc perfectiones mixtse Deum non denominant ; binc Deus non dicitur corpus , animal , rationalis , etc.
184. Cum tamen omnes perfectiones , quas in creaturis elucent, Deo insint, sequitur eas non alia ratione in eo esse , nisi quatenus potest illas producere , ideoque eminenter seu virtualiter conti- nere; sive quia nulla est, cui Deus non aequivaleat tum in essen- do yVX dicunt, tum in operando. Quare eas continet sequivalenter, sive quia potest illud producere et prasstare , quod illae praestant. per altioris ordinis perfectionem , producit enim illas per suam omnipotentiam ; et quod illae pro modulo suo nec sine multis im- perfectionibus praestant , praestat ipse absque uUo defectu et cum singulari excellentia; ac propterea, quod illae possunt, ipse potest per perfectionem longe eminentiorem ; hoc est autem continere eminenter.
185. Deus igitur perfectiones simplices formaliter , mixtas vero continet eminenter , quatenus , ut dictum est , istae aliquam im-
PART. 1. GAP. 111. DE DEI ESSENTIA.. f^
perfectionem in suo conceptu involvunt. Ex dictis autetn pronum est unicuique colligere Deum esse infinitam omnis perfectionis et entitatis simplicissimam et eminentissimam complexionem. Om- nis, inquam , perfectionis non solum increatae, sed etiam creatae; quia quidquid est bonitatis, pulchritudinis, perfectionis, entitatis, non solum existentis , sed etiam possibilis in creaturis , id totum infinite perfectius et copiosius continetur in Deo , et quidem per unam simplicissimam rationem suse deitatis , per quam est omnia formaliter vel eminenter. Hinc merito S. Anselmus loc. cit. infert omniailla , quaedivinitatitribuuntur, significare , non qualitatem vel modum , sed substantiam ejus, et ab ipsa omnia illa summo modo concludi quidquid tgitur eorum de illa dicatur , non qua- lis vel quanta , sed magis quid sit monstratur* Sed palam est, quia quodlibet bonum summa natura sity summe illud est. Illa igitur est summa essentia , summa vita^ summa ratio , summa salus^ summajustitia, summa sapientia, summa veritas, summa bonitas, summa magnitudo, summa pidchritudo^ summa immor- talitasy summa incorruptibilitas, summa immutabilitas y siimma beatitudo , siimma ceternitas , summa potestas , summa unitas, Quem propterea summe revereri summeque diligere debemus (1),
(1) Cfr. Less. De divinia perfecU cetera omnia ad excellentiam honorum
lib. 1 , cap. 6. Praeter snmmam in di- tuorum ? Fumus sunt , umbra suntet
cendo claritatem id sibi pecaliare vin- vanitas omnes divitice etdelicice, om-
dicat piissimns bic anctor , ul lectorum nisque gloria hujus mundi , quce mi-
corda mire accendat ac in Deum mo- sere oculos mortalium fascinant , ne
veat ; praesertim in suis recollectionibus vera illa bona , quce in te sunt , cog-
precatoriis , in quibus , dum summam noscere et persequi valeant. Et sicut
coUigit eorum omnium , de quibusprae- qui dormiunt , inani imagine divitia-
cedentibus capitibus late disseruerat , rum , voluptatum et honorum delusi ,
egregias peccationum formulas exbibet. nihil horum inveniunt cum excitan-
Ul bujus rei speciraen habeant audito- tur , sed cum dolore animi vident se
res nostri , partem bic referre placet misere deceptos , ita accidit omnihus
recollectionis , quam raateria; , de qua hujus mundi amatoribiis ^ vitce istius
agimas , subjicit : Filescant mihi om- per mortem corporis discusso somno ,
nia transitoriapropter te , et cara sint mente in lucem alterius sceculi exper-
nuhi ofnnia tua , et tu Deus meus giscente. Nihil igitur illorum amem
plu8 quam omnia, Quid enim sunt aut cestimem , sed te solum et bona
88 TRA.GT. DE DEO.
DIFFICULTATES.
186. Obj. lo Relationes divinae non sunt perfectiones simpli- ces, sed mixtae seu secundum quid; atqui in Deo formaliter sunt. Falsum igitur est perfectiones mixtas non esse in Deo nisi eminen- ter. Praeterea 2° ex dictis , perfectiones divinae profluere intelli- guntur ab essentia ; ergo in illa formaliter non continentur.
187. Resp. ad 1°^, Dist, antec. Quatenus in eodem subjecto consistere simul nequeunt , conc; quatenus imperfectionem invol- vunt in suo conceptu, neg. Diximus autem perfectionem mixtam esse , quae vel imperfectionem in suo conceptu importat , vel sal- tem in eodem subjecto cum alia consistere nequit ; hoc porro tan- tum posteriori sensu inter perfectiones mixtas recensentur divinae relationes ; eadem enim persona non potest habere paternitatem et fihationem , quae duae proprietates se invicem excludunt. Non desunt qui relationes perfectiones esse negant, cum relatio non dicat neque perfectionem neque imperfectionem , sed modum seu habitudinem unius ad aUud, sed de hoc in tract. de Trinitate.
188. Ad2*», Dtst, Profluere inteUiguntur , si distincte conside- rentur, conc. ; si generatim, neg. Hoc enim sensu sunt formaHter ipsa divina essentia.
PROPOSITIO III.
Essentia Dei metaphysica videtur constituenda in eo qitod sit ens a se ac independens ^ seu in existentia a se,
189. Essentia enim metaphysica seu metaphysicum Dei con- stitutivum , ex communi doctrina, quatuor debet in se conditiones complecti : nempe 1° ut sit quidpiam intrinsecum enti , 2^ ut ip-
iua , quce in te recondita , quw tu ipse omnis benevolentia, omnis henedictio ,
es , quibus fruentur oeternum qui , omnis gratulatiOj omnis gloria, omnis
hisce caducis contemptis , tihi inhce- servitus tihi ah dmni creatura in om-
serint, Amem te super omnia , et sem- nem ceternitatem deferatur et impen-
per serviam tibi ; quia infinite tnelior datur, eo omnibus , et dignuSj ut omnis amor ,
PART. I. CAP. III. DE BEI ESSENTIA. 89
sum ab aliis omnibus secernat, 3» quod primo concipiatur, 4® demum ut ceterarum omnium perfectionum spectari possit veluti fons et origo. Atqui in aseitate, seu in existentia a se , quatuor ejus- modi conditiones reperiuntur , quse ad essentiam metaphysicam constituendam requiruntur et sufficiunt. Nam ratio entis a se est quid intrinsecum Deo , ut patet ; nihil ea prius cogitari potest , nihil prasterea est quod Deum magis a creaturis distinguat, quae €sse acceperunt ab aHo , omnia demum attributa ex hoc quasi prin- cipio dimanare concipiuntur. Ex eo enim quod Deus intelligitur esse ens a se statim necesse est , ut omnibus perfectionibus cu- mulatissimus nullisque terminis circumscriptus intelligatur. Quare S. Thomas, cum docuisset Deum esse ipsum esse per se subsis- tens , ex hoc colHgit, eum omnes perfectiones continere, quia omnis perfectio pertinet ad rationem. essendi{l) ; ac postea cum S. Joan. Damasceno statuit ex omnibus Dei nominibus , quae de Deo di- cuntur , praecipuum et Deo maxime proprium esse qui est , totum enim in se ipso comprehendens , habet ipsum esse velut quoddam pelagus substantiae infinitum (2).
190. Haec sane sententia magis consentanea videtur tum sacrae Scripturae tum sanctorum Patrum doctrinae. Deus enim ipse
(1) I. p. q. IV, a.2. Cfr. Saarez, Dei est prdprium ; solius Dei erit , Mefaph, tom.ii , disp. xxx , sect. i et cujus est prcprium , quia etsialii ad- seqq. scrihatur (nempe si et alii adscriba-
(2) Ibid. XIII, a. i, Adeo Dei pro- tur) ,jam nonerit Deiproprium , sed prium esse a «e Tertallianns pro certo commune cumeocui et adscribitur»,. habet , ut inde arguat adversas Hermo- Quod siDeus est , unicum sit necesse genem materiam aeternam non esse. En est , ut unius sit, Aut quid erit uni- quomodoipseratiocinetur, cap, 4 : Hinc cum et singulare , nisi cui nihil adce- denique incipiam retractare , ait, de quabitur? Quid principale , nisiquod materia , quod eam Deus sibi compa- super omnia ? nisi quod ante omnia , retf proinde non natam , proindenon et ex quo omnia? JFIcec Deus solus factam, proinde ceternam , sine initio , habendo est , et solus habendo unus sine fine propOsitam. Quis enim alius est, Si et alius habuerit, totjam erunt Dei census, quam ceternitasP Quis dei , quod habuerint quce Dei sunt.,, alius ceternitatis status , quam semper et ila prosequitur cap. S ^ Q , 7 , edit. fuisse et futurumesse , ex prosrogativa Rigaltii.
nullius initii et nullius finis P Hoc si
90
TRACT, DE DEO.
suam naturam nomenquesibi proprium expositurus (Exodi III, 14) ait Moysi : Ego sum qui sum : sic dices filiis Israel : qui est misitme advos (1). Quse verba expendens S. Hilarius, De Tri- nitate , lib I : Admiratus sum^ inquit , plane tam absolutam de Deo significationem y quce naturcB divince incomprehensihi- lem cognitionem aptissimo ad intelhgentiam humanam sermone loqueretur, Non enim aliud proprium magis Deo quam esse intelligitur y quia id ipsum quod est^ neque desinentis est ali-^ quando y neque ccepti; ac S. Bernardus, De Consideratione , lib. VI , c. 6 : Si bonum , si magnum, si beatum, si sapientem , vel quidquid tale de Deo dixerisy in hoc verbo instauratur , quod est est. Nempe hoc est ei esse ^ quod hcec omnia esse. Sic Patres reliqui, sive grseci sive latini, quorum testimonia profert Petavius (2) , qui praeterea ostendit lianc ipsam inbaesisse senten- tiam pbilosophis ipsis ac Judaeorum doctoribus (3).
191. Et haec quidem pro instituti nostri ratione dicta sufliciant; qui enim plura de hoc argumento cupit , adeat ipsos scholasticos.
(1) Hebraice vero legitar ad litteram n^HN "^WK Ti^^H ero qui ero ; lxx
veterunt : 'Eya tlf^i e '"'Q.v , id est , £^go sutn qui sum , ut vulgatusnoster, faturnm hebraicum recte uofiTTus ac- cipiendo. Aquila et Theodotion hebraea ad verbum reddiderunt '^ETofceti os 'i^o- l^ett, Onkelos , Syrus et Persa , textus hebraei verba retinent. Arabs uterque habent : Ego sum ceternus , qui non desinit, Paraphrastes Jonathan nempe et Targum hierosolyraitanum liberius verba illa exposuerunt. Sensus semper idem est. Cfr. Rosenmiiller.
(2) DeDeo , lib. i , cap. 6.
(3) Ib. Miram proinde estBeausobre, Histoire de Manichee, etc, liv.iii, ch. 3, § 4> scribere potuisse : Suppos^. que Denys d' Alexandrie ait connu cette veriiS (aseitatem nempe proprietatem
esse di?initatis propriam et incommu- nicabilem ) , il est niamoins constant que les philosophes Vont ignoree , et qu^elle a echappS d la penSiration du plus suhtil de tous les Peres. Je veux parler de S. Augustin. Ergo juxla hnnc criticum hanc veritatem metaphy- sicara ignorarunt philosophi omnesan- tiquitatis et Patres omnes , sive graeci sive latini. Petavius tamen loc. cit. in medium profert hujus veritatis asserto- res Platonem in Timaeo ^ Plotinum , Numenium , Platarchum; ex Judaeis Philonem ; ex Patribus laudat Cleraen- tem Alex,, Gregorium Nazianzenum , Dionysium Alex., Hieronymum , Hi- larium , Dionysium Areopagitara nun- cupatum , Maximum Mart,, Damasce- num , aliosqae , quorum ibidem testi- monia et arguraentandi ratio videri possunt. Quoniam vero Beausobre com-
PART. II. DE DEl ATTRIBUTIS. 91
DE DEO EJUSQUE ATTRIBUTIS
PARS ALTERA.
DE DIVINIS ATTRIBUTIS SINGILLATIM.
192. Divina attributa alia sunt absoluta, quse ad divinam referuntur naturam, alia relativay quae referuntur ad personas. De his suo loco. Ex attributis autem absolutis alia dicuntur ne- gativa , non quasi reipsa negativa sint , sed quia vocibus expri- muntur negativis , ut infinitas , immensitas , immutabilitas , etc, Quae tamen notionem positivam prae se ferunt; alia affirmativay vocantur , quod vocibus affirmantibus praedicantur , ut bonitas , justitia , etc. ; alia demum respectiva dicta fuere , utpote quae ad operationes referantur, cujusmodi sunt scientia^ omnipotentia , providentia , etc. Hae sunt praecipuae divinorum attributorum divi- siones, quibus alii alias addiderunt plus minis imperfectas (1). Nos his contenti sumus , ne ex multiplicitate ejusmodi divisionum confusio potius quem claritas oriatur.
193. Nimis longum esset de singulis attributis instituere ser- monem, et quoestiones agitare ; illa propterea tantum expende- mus , in quibus maxime erratum est , simplicitatem nempe y immutabilitatem , libertatem , infinitatem , immensitatem , aeter- nitatem.
mcmorat S, Aogastinum, ex eo affere- tiva seo transeantia {(vtfytjTtKei) ; pri-
mus testimonium. In tract. in Psal. cxxi, mitiva , ex qaibus alia scilicet dedacun-
inlerrogat : Quid est quod est? Quod tur, et derivata; meiaphysica , quae ad
(Blernum est, Nam quod semper aliter Dei substantiam infinitam spectant , et
atque aliter est , non est quia non moralia , quae ad ejus intelligentiam
manet. Non omnino non est , sed non et voluntatem referuntur ; communica-
summe est, Fuse etiam de hoc disserit bilia , quae , licet diverso gradu , crea-
S. Doctor Tract. xxxviii , in Joan. tum turis communicari possunt , ut sapien-
alibi saepe. Recolantur verba adducta tia , bonitas , etc, et incommunica-
ex Tertulliano. bilia , ut omnipotentia; propria , ut
(1) ^TiRitT positiva attributa ac «e- aeternitas , metaphorica , ut misericor-
gativa , etc. recensentur quiesgentia , dia , ira , etc. seu immanenti {tcvtvifytiru) , et opera-
92 TRAGT. DE DEO.
CAPUT I.
DE SIMPLIGITATE DEI.
194. Simplex dicitur quod caret omni compositione , quae est distinctorum unio ; potest autem esse hsec compositio vel physica vel metaphysica vel logica. Compositio physica est ea, quae con- stat partihus realiter distinctis , cujusmodi ex. gr. sunt corpora omnia ; metaphysica compositio ea est , quae exsurgit ex potentia et actu , essentia et existentia , natura ac personahtate , logica demum , quae coalescit ex genere et differentia.
195. Circa Dei simphcitatem non pauci quovis tempore erra- runt. Ac primo quidem ex ethnicis iUi omnes, qui idola ut deos hahuerunt , quos plerosque fuisse ostendemus , vel qui numina corporea admiserunt. 2° Ex Christianis , qui humanam formam Deo tribuerunt , o/i^Aro/3omor/)A2*^cBproptereadicti ; quam quidem quaestionem indifferentem ad fidem esse contendunt Sociniani et Arminiani (1). 3° Cum veteribus stoicis recentiores pantheistae , Spinoza duce , qui in sua ethica , pantheismum geometrica me- thodo exponere ac demonstrare aggressus est , et nihil adstruit nisi materiam seternam, improductam et immensam, quam Deum vocat , cui paucis ab hinc annis Judaeus Salvador adstipu- latus est (2). 4^ li qui realem distinctionem commenti sunt inter
(1) Beausobre , Histoire de Mani' admittere pantheismum , sed contendit chSe , etc, liv. iii, ch. 2 , pag. 484i nonesseadmittendum nisi Infinitheis- censet , non esse haeresim perniciosam mum , sive existentiam universalem. coucipere naturam divinam velutlucem Sic enim propriam sententiam promit extensam. Sic enim ait ; Tout ce qui loc. cit. pag. i8o : Maintenant reu- peut me convenir , c'est de peser a la nissons tous les etres et ioutes les in- balance de Vkquit^ et de la religion telligences secondaires connues et in- la question , si c'est une heresie dan" connues ; ajoutons un meme ac^ord , gereuse de cOncevoir la nature divine une meme tendance , une meme har- comme une lumiere dlendue, P^oici ce monie , voild Vexistence universelle, qui peut en faire douter , etc. Mais n^est-ce point le pantheisme ?
(2) Histoiredes Institutions de Moi- Mais alors chaque chose n^est-elle pas se , tom. iii , seconde partie . chap. i, Dieu? Le mot pan signifie tout , et Jehovah. Hic auctor tamen negat se Vexpression un tout indique une osuvre
PART. II. GAP. I. DE DEI SIMPLIGITATE.
93
divinam essentiam et attributa , qui quidem error vulgo Gilberto Porretano tribuitur, nonnullis reclamantibus (1). Hunc eumdem errorem adoptarunt Graeci scbismatici passim , agente potissimum Gregorio Palama episcopo thessalonicensi , qui virtutem Dei , ivepyeioLv^ operationesque a divina essentia realiter distinguebat, ac commentus est quamdam lucem ab ea promanantem , qualis Christo afFulsit in mente Thabor (2). Sic abbas Joachim realem distinctionem invehere visus est inter divinam naturam divi-
faite , termin^e , bornee, Or V&tre uni- versel n^a pas de bornes dans notre esprit ;,,. au lieu du